Liturgika Luterańska - Synodalna Komisja ds. Liturgii i Muzyki Kościelnej

Nabożeństwo

Kościół Luterański zna wiele form życia religijnego, ale w centrum stoi nabożeństwo. Nabożeństwo jest sercem Kościoła. Porządek nabożeństwa luterańskiego w zasadzie nie odbiega od porządku nabożeństwa wczesnochrześcijańskiego i średniowiecznego, od porządku mszy Kościoła Zachodniego i Liturgii Eucharystycznej Kościoła Wschodniego. Różni się jedynie od nich teologicznie. Reformator ks. dr Marcin Luter dokonując reformy mszy rzymskiej sprawowanej wówczas według rytu średniowiecznego (przed mszą trydencką) usunął z niej jedynie to co "que sonant oblationem" ("co zalatuje ofiarą"). Nabożeństwo luterańskie zwane też jeszcze w luterańskich krajach skandynawskich "mszą", nie jest jednak powtórzeniem bezkrwawej ofiary Jezusa Chrystusa składanej Bogu przez ludzi (kapłana), lecz ofiarą Boga darowaną w Jezusie Chrystusie ludziom, jest wspomnieniem i "uobecnieniem" w Słowie i Sakramencie ofiary Chrystusa. Istotę nabożeństwa ewangelickiego można określić słowami Reformatora Marcina Lutra z jego kazania wygłoszonego podczas poświęcenia kościoła zamkowego w Torgau (Torgawa) w roku 1544 w słowach: "... aby tu nic innego się nie działo, jak tylko aby sam Pan Chrystus przemawiał do nas w Słowie Swoim świętym, a my abyśmy z Nim rozmawiali przez modlitwę, psalmy i pieśni pochwalne."

Dzisiejsze nabożeństwo luterańskie opiera się na trzech pracach liturgicznych ks. dr. Marcina Lutra:

"O porządku Służby Bożej w zborze" wydanej na Wielkanoc 1523 r.

"Formuła Mszy i Komunii" z grudnia 1523 r.

"Msza niemiecka" z jesieni 1526 r.

W tych opracowaniach Marcin Luter wyznaczył granice jak daleko może pójść reforma z jednej strony, oraz jak daleko można i należy pozostać przy dotychczasowej tradycji katolickiej. Tego zdania byli także autorzy powstających w czasach reformacji tzw. "porządków kościelnych".

Liturgia luterańska od XVI wieku sprawowana jest w każdym kraju w języku narodowym wiernych, a więc w Polsce w języku polskim.

Liturgia naszego Kościoła składa się z dwóch głównych części: Liturgii Słowa i Liturgii Sakramentu Ołtarza. Obie te części powinny być połączone ze sobą w jedną całość. W Liturgii Słowa głównym wierzchołkiem jest zwiastowanie Słowa Bożego (kazanie). Nabożeństwo luterańskie nie może być odprawione bez kazania, bez zwiastowania Słowa Bożego. Ta część zawsze kończy się Powszechną Modlitwą Kościoła, która tak jak wyznanie wiary jest odpowiedzią na "żywy głos Ewangelii" ("viva vox evangeli" ). Drugą częścią nabożeństwa powinno być sprawowanie i udzielanie wiernym Sakramentu Ołtarza. Zarówno bowiem w Słowie, jak i w Sakramencie przychodzi do nas i jest wśród nas Jezus Chrystus. W Sakramencie Ołtarza "słowo staje się ciałem", Jezus - Słowo uobecnia się wśród nas. Wprawdzie Kościół Luterański zna także tylko nabożeństwa Słowa, ale powinno się dążyć, aby Sakrament Ołtarza był jak najczęściej sprawowany w nabożeństwie głównym. Nabożeństwo główne bez Sakramentu Ołtarza przestaje być nabożeństwem "głównym". W czasie nabożeństwa w liturgii wstępnej po czytaniach Słowa Bożego, a przed wyznaniem wiary apostolskiej odbywa się także Sakrament Chrztu Świętego. Do nabożeństwa należą także modlitwy dziękczynne i przyczynne, oraz wspomnienia umarłych. Oprócz nabożeństw niedzielnych i świątecznych, Kościół nasz zna także nabożeństwa tygodniowe: poranne i wieczorne, adwentowe, pasyjne i okolicznościowe.

ROK KOŚCIELNY: Każde nabożeństwo osadzone jest w roku kościelnym i jego liturgia ma także związek z rokiem kościelnym. Rok kościelny jest to chrześcijańska podziałka czasu, w której zwiastowane jest zborowi poselstwo o zbawieniu w Jezusie Chrystusie. Rok kościelny dzieli się na: półrocze Pana (część świąteczna) od 1 Niedzieli Adwentu do Święta Trójcy Świętej (trzy okresy świąteczne: Boże Narodzenie (Adwent, Czas Narodzenia Pańskiego i Epifanii), Wielkanoc (od Środy Popielcowej rozpoczyna się czas pasyjny zwany także Wielkim Postem z Wielkim Tygodniem jako okresem szczytowym, oraz Wielkanoc, Wniebowstąpienie Pańskie), oraz Zesłanie Ducha Świętego. Podsumowaniem wszystkich świat ku uczczeniu Boga w Trójcy Świętej Jedynego jest Święto Trójcy Świętej. W półroczu Kościoła (część bezświąteczna) rozpoczynającym się w 1. Niedzielę po Trójcy Świętej występuje do 27 niedziel (trzy ostatnie poświęcone są eschatologii, czyli rzeczom przyszłym, wieczności), oraz wiele świąt poświęconych Apostołom (np. 29 czerwca), Ewangelistom, pamiątki poświęcenia kościołów, Archanioła Michała (29 września), Dziękczynne Święto Żniw (1. niedziela po św. Michale), Pamiątka Reformacji (31 października), Pamiątka Umarłych (1 listopada). Życie ewangelika mocno związane jest z rokiem kościelnym, zwłaszcza z adwentem i czasem pasyjnym wraz z ich głównymi świętami. Wtedy częściej niż zazwyczaj, ewangelicy związani z tradycją przystępują do Stołu Pańskiego.

PARAMENTY I STROJE LITURGICZNE: Zarówno stroje liturgiczne jak i wyposażenie świątyni, luteranizm uważa za tak zwane "adiafora" tzn. "rzeczy nieistotne". Stąd istnieje w tych sprawach w luteranizmie światowym wielka różnorodność, co stwarza bogactwo form liturgicznych.

Pierwotnie tzn. w czasach Reformacji używano w kościołach luterańskich średniowiecznych szat liturgicznych w kolorach ustalonych od wieków przez Kościół. Zasadniczym kolorem liturgicznym był kolor biały (czystość, światło), następnie ustalono inne kolory: zielony (nadzieja), czerwony (męczeństwo, Duch Święty, Kościół, miłość), fioletowy (pokuta), czarny (żałoba), różowy (3. Niedziela Adwentu, oraz Niedziela Laetare w Poście), niebieski (niewinność, kolor Marii Panny). W Polsce używano szat "katolickich", tzn. strojów liturgicznych Kościoła Powszechnego. Prof. dr Oskar Bartel pisze o czasach reformacji w Polsce: "Ministrowie Słowa Bożego (z łac. "Minister Verbi Divini", czyli duchowni ewangeliccy - uwaga JG) odprawiali nabożeństwa wg przez siebie opracowanego układu, w szatach liturgicznych Kościoła katolickiego" Dopiero później zwłaszcza w Europie Środkowej pod wpływem kalwinizmu, a zwłaszcza od roku 1811 tzn. od wydania dekretu przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, oraz od wprowadzenia przez niego w roku 1817 tzw. "Unii Staropruskiej" najpierw w Prusach, a później i w innych krajach, zamiast "stroju liturgicznego" zaczęto używać "strój urzędowy" ("Amtstracht") w postaci czarnej togi profesorskiej z białą kryzą lub befką. Jednak na Śląsku Cieszyńskim i w Słowacji pozostawiono białą komżę. Dawne stroje liturgiczne pozostały jednak w Europie Północnej i w innych częściach świata (Ameryka, Australia, Afryka, Kanada, Indie). Dziś luteranie używają do nabożeństw: od czarnej profesorskiej togi z befką (Niemcy i niektóre kraje Europy Środkowej), poprzez komżę, albę i stułę w kolorze liturgicznym, a także ornat, kapa, mitra i pastorał (kraje skandynawskie, kraje nadbałtyckie). Na takie bogactwo form liturgicznych zezwalają księgi symboliczne. Dlatego od początku światowy luteranizm reprezentuje takie liturgiczne bogactwo form i "jedność w różnorodności."

W Polsce najnowsza Pragmatyka Służbowa z dnia 28 listopada 1999 r. dopuszcza dla luterańskich księży i biskupów trzy alternatywne stroje liturgiczne:

czarna toga z białą befką i biret.

biała komża tzw. "alba silesiana" czyli "alba śląska" założona na czarną togę.

biała (kremowa, jasna) alba sięgająca do kostek, kroju skandynawskiego, ze stułą w kolorze liturgicznym roku kościelnego (stuła oznacza urząd Kościoła). Ponieważ alba była już w pierwotnym Kościele chrześcijańskim strojem chrzestnym dla wszystkich chrześcijan, dlatego po dzień dzisiejszy w Kościele może być używana (bez stuły) w służbie Bożej także i przez nieordynowanych (np. studenci teologii, praktykanci, lektorzy, organista, kościelny).

Diakoni natomiast mają prawo używania białej alby ze stułą założoną na lewym ramieniu i związaną lub spiętą pod prawą ręką. Siostry diakonise używają do stroju urzędowego swoje własne stroje, a do stroju liturgicznego mają prawo używania alby i stuły, oprócz tego diakonki - katechetki mogą używać czarną togę diakonacką z białym żabotem, a mężczyźni katecheci lub ewangeliści białą albę lub czarną tunikę.

ks. Jan Gross