"Zwiastun Ewangelicki"  nr 2/1963

[W stulecie Zwiastuna]

ks. dr Woldemar Gastpary

Dokończenie.

Redaktorzy uznali również za słuszne wyjść poza ramy miesięcznika i popierać wydawnictwa w formie książkowej. Tak więc w 1901 r. ukazał się krótki i treściwy opis: zasad Kościoła Ewang.-Augsb. p.t. "Chwała Kościoła Ewangelickiego", pióra ks. E. H. Schultza, w latach 1903—05 wyszedł dawno wyczekiwany i upragniony "Zarys dziejów powstania i upadku Reformacji w Polsce" hr. Waleriana Krasińskiego. Dzieło to przetłumaczyła z języka angielskiego M. Bernatowicz, korektę przeprowadziła E. Kantor, obydwie z Warszawy; redaktorem był ks. J. Bursche.

Ze śmiercią ks. Schultza w 1903 r. redakcja poniosła niepowetowaną stratę. Jako współredaktor ks. J. Burschego pozostał tylko ks. Schoeneich z Lublina.

Z początkiem 1905 r. ks. Bursche objął stanowisko generalnego superintendenta, zachowując nadal stanowisko pierwszego proboszcza zboru warszawskiego, nie mógł zatem poświęcać odtąd wiele czasu "Zwiastunowi". Redakcję przeto przejął ks. Schoeneich. Pozyskując na współpracownika wielkiego entuzjastę pióra, ks. Fabiana⁶ (od 15 czerwca 1905 r.). Niestety, gorliwy wielce ks. Fabian już w październiku 1907 r. zmarł na gruźlicę. Wybitny znawca języków, zdradzał również ogromne zamiłowanie do historii Reformacji w Polsce, nadto wybitnie literacko uzdolniony zasilał "Zwiastun" swoimi artykułami. Wydawnictwo „Zwiastuna" przejął więc znów ks. Bursche, redakcję — ks. Schoeneich. Szereg księży, jak Gundlach z Łodzi, Wosch z Żyrardowa, Ernst z Nowego Dworu i inni zasilali pismo artykułami i przyczynkami.

Wydawca nie mógł jednak poświęcać tyle czasu pismu, począwszy przeto od 1909 r. „Zwiastun" wychodzi tylko dziesięć razy w roku (z wyjątkiem letnich miesięcy). Pismo ożywiły głosy czytelników, prowadziło ono nieraz bardzo ostrą polemikę głównie przeciw klerykalnym pismom katolickim. "Zwiastun" wychodził regularnie aż do wybuchu pierwszej wojny światowej; ostatni numer ukazał się 25 czerwca 1914 r. Władze carskie, które zawsze niełaskawym okiem patrzyły na „Zwiastuna'' jako na pismo polskie, w czasie wojny zabroniły wydawania go.

Przerwa w wydawnictwie trwała całą wojnę. Polacy ewangelicy nie mieli żadnego pisma religijnego. Niemieckie władze okupacyjne odmówiły warszawskiemu kolegium kościelnemu zezwolenia na wydawanie polskiego pisma, tłumacząc się brakiem papieru.

ks. Oskar Ernst

Dopiero dn. 1 stycznia 1919 r. począł wychodzić pod redakcją ks. Adolfa Rondthalera, prefekta, a później dyrektora gimnazjum im. Mikołaja Reja, organ ewangelików polskich — "Ewangelik". Wydawcą było warszawskie kolegium kościelne. Pismo to pragnęło objąć wszystkich ewangelików polskiej mowy, gdziekolwiek się znajdują, W nadziei, że z chwilą zmartwychwstania Polski wrócą do niej wszyscy — Ślązacy, Mazurzy i Łużyczanie. Za cel pismo postawiło sobie "podniesienie życia religijnego, moralności i uświadomienia wśród ewangelików Polaków". Pismo to pod względem treści i formy stało na bardzo wysokim poziomie; podawało bieżące wiadomości o życiu polskiego ewangelicyzmu, omawiało zagadnienia społeczne, trudności jednakże były wielkie. Nadchodziła inflacja. Ks. Rondthaler, poświęcając swój czas bez reszty gimnazjum Reja, zrzekł się redaktorstwa. Ostatni numer tego pisma z dn. 15 lipca 1921 r. zapowiada ukazanie się nowego pisma, tygodnika, które będzie kontynuowało pracę "Ewangelika".

I rzeczywiście od dn. 4 września 1921 r. zaczyna ukazywać się w Warszawie tygodnik „Zwiastun Ewangeliczny". Nie nawiązywał jednak do poprzednich czasopism tej samej nazwy, a raczej do "Ewangelika", zachowując nawet kolejność rocznika. Wydawcami byli księża warszawscy, ks. Loth i ks. Michelis, redaktorem zaś był ks. Michelis przy współudziale ks. Ernsta z Nowego Dworu⁷. W styczniu 1922 r. nieoczekiwanie zmarł ks. Ernst. Pismo wydawali nadal księża Loth i Michelis; redakcja i administracja pisma mieściły się przy ul. Kredytowej 2. Wydawcy zmieniali podtytuł: raz nazywali pismo organem ewangelików polskich, to znów organem spółdzielni ewangelickich.

Od dn. 1 stycznia 1924 r. jedynym wydawcą i odpowiedzialnym redaktorem jest ks. Michelis, który nawiązuje do tradycji i od czerwca 1924 r. w podtytule podaje rok założenia 1863, równocześnie powiększa czasopismo i nadaje mu okazalszą szatę. Stałymi współpracownikami i autorami artykułów w „Zwiastunie Ewangelicznym" byli księża: Schoeneich, Kotula oraz krytyk literacki Paweł Hulka-Laskowski. Przez szereg lat zasilał „Zwiastuna" ks. E. Lodwich, którego poezje, a najczęściej tłumaczenia, były podawane pod pseudonimem Adam Kaszubski, zaś tygodniowa kronika "Z przy drożą" — pod Wojski.

Od dn. 9 października 1938 r. redakcję obejmuje człowiek świecki, Władysław Ludwik Ewert, syn prezesa zboru warszawskiego, senatora R.P. Józefa Ewerta. Początkowo W. Ewert redaguje pismo przy udziale ks. Michelisa, od 4 grudnia 1938 r. redaktorem jest tylko W. Ewert. Redakcja nadal nawiązuje do tradycji ks. Otto, podając rok założenia 1863. Podtytuł głosi, że jest to pismo religijne, społeczne i literackie. Dotychczasowy redaktor ks. Michelis nadal wydawał jedynie miesięczny dodatek teologiczno-biblijny. Ostatni numer tego „Zwiastuna" wyszedł dn. 3 września 1939 r. już przy wtórze działań drugiej wojny światowej.

W okresie międzywojennym „Zwiastun Ewangeliczny" nie był jedynym polskim pismem ewangelickim. Od dn. 3 października 1920 r. wychodzi w Warszawie "Głos Ewangelicki" pod redakcją ks. Lotha przy współpracy szeregu księży, w szczególności profesorów Wydziału Teologii Ewangelickiej U.W. Redakcję tego czasopisma przejął następnie ks. F. Gloeh, prefekt szkół, później naczelny kapelan ewangelicki W.P. Pismo to, ukazujące się jako tygodnik, poświęcone było sprawom Kościoła Ewang.-Augsb. w Polsce.

Od dn. 1 stycznia 1934 r. wychodzi w Grudziądzu dwutygodnik „Przegląd Ewangelicki" jako organ polskich zborów ewangelickich na Pomorzu i w Poznańskiem, redagowany przez księży: R. Danielczyka, O. Tyca i W. Missola, później zaś pod redakcją ks. W. Preissa w Bydgoszczy. Z dniem 1 lipca 1937 r. „Przegląd" przekształcono na tygodnik.

ks. Rudolf Gundlach

Od 1933 r. wychodzi "Ewangelik Górnośląski" jako organ Polaków ewangelików Górnego Śląska, w Ustroniu zaś ks. Nikodem wydaje "Posła Ewangelickiego" wszystkie te czasopisma zamilkły w czasie drugiej wojny światowej, dzieląc los wszystkich pism polskich.

Dopiero po siedmiu latach dzięki zabiegom i niezmordowanej pracy — tak jak ongi za ks. Otto — jednego człowieka, ks. Henryka Wegener-Wojnowskiego, począł od 1946 r. wychodzić w Bytomiu dwutygodnik "Strażnica Ewangeliczna". Powstanie i prowadzenie pisma było owocem osobistego poświęcenia jego redaktora i wydawcy, który bez środków pieniężnych swoim uporem i zapałem utrzymał pismo w najcięższym okresie. Tyle tylko, że znalazł chętnych, zasilających swymi artykułami szpalty jego pisma.

W kwietniu 1952 r. pozbawiono ks. Wojnowskiego redakcji, którą przeniesiono najpierw do Bydgoszczy, potem do Warszawy, gdzie po dziś dzień się znajduje [stan na dzień 1 stycznia 1963 r.; obecnie w Bielsku-Białej - przyp. red.]. Od 1 stycznia 1962 r. pismo wychodzi pod nazwą „Zwiastun" [obecnie "Zwiastun Ewangelicki" - przyp. red.]. Dwutygodnik ten jest pismem religijno-społecznym, równocześnie organem Kościoła Ewang.-Augsb.

I znów mamy tylko jedno jedyne pismo, ale w jakże zmienionych warunkach! Kiedy za czasów ks. Leopolda Otto liczba prenumeratorów nie przekroczyła czterystu, a luteran było wówczas w tzw. Kongresówce około 300.000, wskrzeszony zaś "Zwiastun" pod redakcją ks. bpa J. Burschego wychodził w 2.000 egzemplarzy, a Kościół nasz tylko w Kongresówce liczył ponad pół miliona wyznawców, to dziś w stuletnią rocznicę ukazania się pierwszego numeru „Zwiastuna" pismo nasze wychodzi w 9.000 egzemplarzy. A nas luteran w całej Polsce jest tylko nieco ponad 100.000. Mamy więc powód radować się i życzyć naszemu organowi dalszego rozwoju w służbie Kościoła i Narodu, w służbie Dobrej Sprawy. Oby był zwiastunem radości, utwierdzał w Ewangelii, która jest źródłem wszelkich cnót. Niech rozbrzmiewa radosna wieść od Bałtyku po Tatry, od Odry po Bug.

Ad multos annos!

1. Ks. dr Leopold Marcin Otto, ur. 2.XL1819 r. w Warszawie jako syn podpułkownika artylerii Wojsk Polskich. Ottowie, francuscy hugenoci, wywędrowali z Francji po nocy św. Bartłomieja i osiedlili się w Saksonii. Pradziad ks. Otto przybył do Polski z Augustem II i tu otrzymał indygenat. Ks. Otto ukończył gimnazjum w Lesznie w 1839 r., teologię studiował w Dorpacie i Berlinie. Ordynowany 17.III.1844 r. w Warszawie, był wikariuszem w Kaliszu, w latach 1844—49 proboszczem w Piotrkowie Tryb., 1849—1882 proboszczem w Warszawie; z tego w latach 1866—75 proboszczem w Cieszynie.

2. Ks. Wilhelm Piotr Angerstein, ur. w Warszawie 22.11.1848 r., uczeń ks. Otto, ukończył gimnazjum w Warszawie, teologię studiował w Erlangen i Lipsku. Ordynowany w 1874 r. we Wrocławiu, był krótko wikariuszem w Krakowie, potem w Staro-luterańskim zbiorze w Czarnym Lesie, w latach 1875—1884 proboszczem w Wiskitkach-Żyrardowie, od 1885 r. pierwszym proboszczem w Lodzi u św. Jana. Ortodoksyjny luteranin, współpracował z ks. Otto i pisywał w „Zwiastunie". Jeden z najaktywniejszych duchownych naszego Kościoła. Zmarł dn. 31.V.1928 r.

3. Ks. Edmund Herman Schultz, ur. 16.XI.1851 w Chodczu, ukończył gimnazjum w Warszawie, studiował teologię w Dorpacie (1869—76). Ordynowany 3.VI.1877 r., był diakonem w Warszawie, w latach 1879—84 administratorem w Prażuchach, 1884—1888 proboszczem w Lublinie, który musiał opuścić na rozkaz władz carskich, 1888—1897 proboszczem w Nejdorf-Nejbrowie nad Bugiem, 1897—1903 proboszczem w Nowym Dworze i superintendentem warszawskim. Współpracownik „Zwiastuna" ks. Otto.

4. Ks. Aleksander Sohoeneich, ur. W Warszawie 9.II.1861 r., ukończył VI gimnazjum tamże, w 1885 r. ukończył Wydział Teologii ze złotym medalem. Ordynowany 28.11.1886 r., był przez dwa lata wikariuszem w Warszawie, od 1888 r. proboszczem w Lublinie, od 1903 r. superintendentem warszawskim, od 1637 r. seniorem diecezji lubelskiej i p.o. seniora diecezji wołyńskiej. Zmarł 8.V.1939 r. Czynny współpracownik pism ewangelickich, zwłaszcza „Zwiastuna", autor katechizmu, modlitewnika Do Boga. Historii Kościoła Chrześcijańskiego w życiorysach i wielu artykułów. Za działalność tę otrzymał w 1931 r. doktorat honoris causa Wydziału Teologii Ewangelickiej UW.

3. Ks. Rudolf Gustaw Gundlach, ur. 21.VI.1850 r. w Paproci Dużej, ziemi łomżyńskiej, syn nauczyciela i kantora, uczęszczał do gimnazjum w Łomży, ukończył ze złotym medalem VI gimnazjum w Warszawie; studiuje teologię w Dorpacie (1870—74). Ordynowany 18.IV.1875 r. w Warszawie, tamże był diakonem, w latach 1676—1889 proboszczem w Kamieniu k. Chełma, 1889—1898 proboszczem w Wiskitkach-Żyrardowie, gdzie wybudował kościół; od 1898 r. pierwszym proboszczem w Łodzi, od 1905 r. radcą Konsystorza. Zmarł nagle w drodze do chorego dn. 11.X.1922 r.

6. Ks. Jan Stanisław Fabian, ur. na Kielecczyźnie w 1875 r. jako syn lekarza warszawskiego i publicysty, po matce wnuk superintendenta kaliskiego Stockmana, ukończył gimnazjum w Warszawie, teologię w 1898 r. w Dorpacie. Ordynowany w 1899 r., był wikariuszem w Piotrkowie. Zmarł ma gruźlicę w Warszawie 28.X.1907 r.

7. Ks. Oskar Ernst, ur. 1872 r., ukończył gimnazjum w Warszawie w 1890 r., przez trzy lata pracuje jako telegrafista, następnie studiuje teologię w Dorpacie. Ordynowany w 1898 r. w Warszawie, był wikariuszem tamże, od 1899 r. administratorem w Przasnyszu, od 1904 r. proboszczem w Nowym Dworze. Współpracował ze „Zwiastunem" jeszcze za redakcji ks. J. Burschego. Zmarł nagle dn. 30.1.1922 r.

Poprzednia część...

Powrót do spisu treści numeru.

(c) 2001-2003 - Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP - internet@luteranie.pl