[Protestantyzm
w Lubelskiem]
Kazimierz Bem
XVI wiek
Grunt pod Reformację w Lubelskiem był dobrze przygotowany. Już od 1542 r.
pojawiały się wzmianki o husytach, działał tam także słynny Biernat z Lublina
(zm. po 1529), a prowadzenie się duchowieństwa mogło zniechęcić nawet
najpobożniejszych. I tak w wizytacjach biskupich roi się aż od „kobiet
mieszkających na plebanii", małoletnich księży lub nawet parafii, gdzie księża
nie zaglądali od lat. Oprócz tego, zdarzało się, że księża sprzedawali wódkę i
to podczas mszy albo znajdowano robaki w chrzcielnicy.
Na to wszystko patrzyła coraz liczniejsza średniozamożna szlachta, wykształcona
na zachodnich uniwersytetach, gdzie stykała się z myślą reformacyjną. Swoje
poglądy przynosili również osiedlający się w większych miastach kupcy z Niemiec
i z Włoch, w większości protestanci. Gdy więc po stronie Reformacji opowiedzieli
się najzamożniejsi w okolicach Firlejowie, sprawy potoczyły się szybko. Pierwsza
parafia ewangelicka na ziemi lubelskiej powstał w 1551 r. w Baranowie z
inicjatywy Mikołaja Firleya (1531-1588), późniejszego wojewody lubelskiego.
Pierwszym duszpasterzem został poprzedni ksiądz katolicki Adam. W ślady Mikołaja
poszli jego bracia Jan (1521-1574) wojewoda krakowski i Andrzej (zm. 1585)
kasztelan lubelski, którzy to w samym Lubelskiem założyli 6 parafii. W ich ślady
poszli magnaci i szlachta. W sumie ok. 1570 r. w Lubelskiem nie licząc samego
Lublina było 36 parafii kalwińskich, 3 ariańskie i... 15 kościołów
rzymskokatolickich. Do głównych patronów protestantyzmu należeli Firlejowie,
Gorayscy, Spinkowle, Zbąscy, Orzechowscy, Słupeccy l inni. Przy wielu kościołach
powstały szkoły (Kurów, Lewartów, Bełżyce), szpitale i przytułki. Życie
parafialne kwitło. Do znaczniejszych parafii w Lubelskiem należały:
Baranów - najstarsza parafia w Lubelskiem. Istniała pod patronatem Firlejów.
Kościół zwrócono rzymskim katolikom w 1595 r. i wtedy parana przestała Istnieć.
Bełżyce - parafię założył kasztelan chełmski Andrzej Bzicki. Przez pewien okres
parafia miała charakter ariański, ale wraz z przejściem włości w ręce
Orzechowskich, stała się ponownie kalwińską. Odbywały się tu często synody. Po
likwidacji kościoła w Lublinie nabożeństwa przeniesiono tutaj. W 1638 r.
luteranie lubelscy ożywili się i zażądali własnego kościoła i nabożeństw.
Ostatecznie jednak poprzestano na osobnych nabożeństwach, choć pewne napięcia
pozostały. Istniała tutaj znakomita szkoła reformowana.
Biłgoraj - kościół założony przez Firlejów, pod patronatem Gorayskich dotrwał aż
do ok. 1680 r. Miejsce obrad licznych synodów.
Kock - kościół założył słynny Jan Firlej (1521-1574). Jego syn Andrzej Firlej
(zm. 1609) kasztelan radomski ufundował znaną szkołę. W mieście Firlejowie
osadzili wielu Holendrów i Niemców. Pod patronatem syna Andrzeja, również
Andrzeja (zm. 1650) kasztelana bełzkiego, kościół był uważany za jeden ze
znaczniejszych. Wielokrotnie odbywały się tutaj synody kalwińskie. Zniszczony
przez Kozaków, przestał istnieć ok. 1662 r„ kiedy to wdowa po bratanku Andrzeja,
pod naciskiem katolickiego kleru zmieniła wyznanie.
Lewartów - kościół założony przez Mikołaja Firleja, istniał do 1652 r. pod
patronatem Leszczyńskich. W latach 1588-98 istniał tutaj niezależnie kościół
ariański i słynna szkoła.
Opole Lubelskie - znakomity kościół powstały ok. 1567 r. pod patronatem
Słupeckich. Jako gorliwi kalwini zasłynęli Stanisław Słupecki (zm.1576)
kasztelan lubelski, jego syn Zbigniew Słupecki (zm. ok. 1598). Brat Zbigniewa,
Feliks (1571-1617) początkowo kalwin, w 1616 przeszedł na katolicyzm i oddał
kościół rzymskim katolikom. Jednak wdowa po nim, Barbara z Leszczyńskich (zm.
1654) wzniosła nowy kościół. Jej syn, Jerzy Słupecki (1615-1663), przyjaciel
Hugo Grocjusza (którego starał się ściągnąć do Polski), początkowo gorliwy
kalwinista w 1644 r. przeszedł na katolicyzm. Kościół popadł w ruinę wraz ze
śmiercią Jego matki.
Radzieńczyn - kościół założony ok. 1595 r. przez Gorayskich, drogą spadku
przeszedł na Suchodolskich. Miejsce licznych obrad synodów w drugiej połowie
XVII wieku, w 1715 r. zabrany bezprawnie przez katolików.
Lublin
Parafia w Lublinie powstała ok. 1560 r. Zgromadzeni na synodzie w Krakowie w
1561 r. kalwini wysłali tam jako duszpasterza Stanisława Paklepkę. Pierwsza
kaplica mieściła się w kamienicy wojewody bełzkiego Stanisława Tęczyńskiego. Po
jego śmierci, gdy budynek przejęli jezuici, nabożeństwa przeniesiono do domu
Jakubowej z Suchodolskich Ostrowskiej. Jednak już ok. 1563 r. ks. S. Paklepka i
większość parafian opowiedziało się za arianizmem, co osłabiło protestantyzm
lubelski na wiele lat. W 1564 r. doszło do znamiennego wydarzenia. Otóż przybyły
do Lublina szlachcic Erazm Otwinowski podczas uroczystości Bożego Ciała wydarł
księdzu monstrancję, rzucił na ziemię i podeptał. Co ważne, nie spotkała go za
to żadna kara i zmarł spokojnie w 1614 r. w Rakowie. Podczas procesu skutecznie
bronił go Mikołaj Rej, który dowodził, że księdzu należy się odszkodowanie za
zniszczenie monstrancji i hostii, zemstę zaś za znieważenie majestatu Boskiego
zostawić należy samemu Bogu.
Parafia ariańska po pewnym okresie zastoju (1567-70) odżyła znowu pod
przewodnictwem słynnego Jana Niemojewskiego i Marcina Czechowicza. Natomiast
pierwsza wzmianka o kościele kalwińskim (gdzie uczęszczali i luteranie lubelscy
po zgodzie sandomierskiej) to rok 1598, kiedy to duszpasterzem był ks. Adam
Sandomierzanin. Kościół znajdował się w tym samym budynku co poprzednio.
Atmosfera miasta w początkach XVII wieku była już jednak wyraźnie niesprzyjająca
protestantom: l tak zabraniano przyjmowania protestantów do cechów, handlu
„kacerskimi" książkami etc.
Jednak tumulty w Lublinie wystąpiły stosunkowo późno. Pierwsze dwa przypadły na
lata 1611 i 1614. Podczas tego ostatniego zburzono kościół. Do kolejnego, dużo
już poważniejszego doszło w 1620 r. Wtedy to po interwencji Rafała
Leszczyńskiego („papieża kalwinów w Polsce"), zaburzenia potępił nawet Zygmunt
III Waza. Sprawcy jednak wyparli się wszystkiego i nikogo nie ukarano.
Ostatecznie ziemię pokościelną sprzedano karmelitom, zaś nabożeństwa
przeniesiono do dworu Spinków (1622 r.). Jednak i tu kalwini nie zaznali
spokoju, gdyż już w 1627 r. zburzono zbór. Przeniesiony do kamienicy Barbary z
Leszczyńskich Słupeckiej, został ponownie zburzony (1628 r.). Wtedy też ukarano
grzywną... jego obrońców Rafała Leszczyńskiego i Andrzeja Firleja. Trybunał
Lubelski wkroczył również w kompetencje sejmu i zakazał na przyszłość nowych
„schadzek i kultu". Rozjuszeni tym jawnym bezprawiem panowie - kalwini
doprowadzili do kasaty tego wyroku przez sejm i nabożeństwa odbywały się nadal
we dworze Słupeckiej, a potem w kamienicy jej siostry, księżnej Zasławskiej.
Ostateczny cios dla parafii lubelskiej nastąpił w 1633 r. Wtedy to podczas
pogrzebu ewangelika katolicka tłuszcza napadła na kondukt pogrzebowy.
Protestanci zaczęli się bronić, skutkiem czego zginęło pięć osób a kilkanaście
zostało rannych. Wysłana przez Władysława IV komisja zupełnie oczyściła z
zarzutów protestantów, co nie przeszkodziło Trybunałowi Lubelskiemu skazać kilku
na śmierć. Po interwencji Janusza Radziwiłła, Zbigniewa Gorayskiego i innych
znacznych panów, darowano skazanym życie, ale za cenę zlikwidowania kościoła
ewangelickiego w Lublinie. Nabożeństwa ustały aż do 1783 r.
XVII-XVIII wiek
Sytuacja początkowo tak korzystna dla ewangelików, wraz z panowaniem Zygmunta
III Wazy zaczęła się zmieniać zdecydowanie i na ich niekorzyść. Szlachta powoli,
lecz stale zaczęła odchodzić od protestantyzmu, a wraz z konwersjami likwidacji
ulegały kolejne kościoły. Jeszcze w 1627 r. było ich na terenie lubelskiego 32
kalwińskie (z Lublinem) i 2 ariańskie, ale w 1648 r. jest już tylko 15 i
kalwińskich i 2 ariańskie. Za przykład zmiany nastawienia może służyć rodzina
Firlejów. Z pięciu synów wspomnianego Jana Firleja (1521-1588) na rzymski
katolicyzm przeszło czterech, z czego jeden został nawet prymasem Polski.
Jednak zdarzało się jeszcze i przeciwnie: np. w 1644 r. Adam Suchodolski pod
wpływem matki przeszedł z arianizmu na kalwinizm i w mieście wystawił nowy
kościół kalwiński ze szpitalem i małą szkoła. W 1650 r. wydał również przywilej
lubelskim luteranom na wybudowanie własnego kościoła. Leszczyńscy w swoich
litewskich posiadłościach po drugiej stronie Bugu osiedlili kolonistów z Niemiec
i Holandii zakładając dla nich nowe kościoły luterańskie i reformowane: ok. 1635
r. w Neudorfie i w 1644 r. w Sławatyczach. Paweł Orzechowski (zm. 1632) porzucił
arianizm i stał się jednym z głównych przywódców kalwinów lubelskich, podobnie
jak jego syn Paweł Bogusław Orzechowski (1626-1694). I chociaż ok. 1654 r.
Orzechowskich zmuszono do oddania dawnego kościoła w Bełżycach, to nieopodal
wystawili nowy kościół. Do Lublina sprowadzali się Szkoci, zasilając tamtejszy
żywioł reformowany. Mieli być oni podporą parafii lubelskich przez najbliższe
sto lat.
Nadszedł jednak 1648 r., powstanie kozackie, a potem „potop szwedzki".
Protestanci lubelscy (podobnie zresztą jak rzymscy katolicy) opowiedzieli się
początkowo po stronie szwedzkiej. Mieli jednak za mało politycznego wyczucia i
pozostali w tym sojuszu zbyt długo. Skutki nie kazały na siebie długo czekać. W
1658 r. sejm wypędził arian z Polski, choć stanowili oni ułamek procenta
zdrajców. Byli to jedyni Polacy ukarani za zdradę. Ucierpieli także i
protestanci: zamarły parafie w Bychawie, Czerniejewle, Kocku, Krasnobrodzie,
Kurowie, Rudnie, Sławatyczach (choć reformowana na krótko odżyła) oraz oba
kościoły w Neudorfie (choć luterański odbudowano). Odstępowały od kalwinizmu
stare, zasłużone dlań rodziny: Firlejowie (1662 ), Gorayscy (ok. 1680), Rejowie,
Kraińscy. Szkoła bełżycka została doszczętnie złupiona i nigdy nie odzyskała
dawnej świetności, a z czasem zupełnie zamarła. Atmosferę panującą w stosunku do
protestantów po wygnaniu arian świetnie oddaje list kalwinów małopolskich do
braci czeskich: „Na nas niemasz konstytucji, ale zaraz od egzekucyi zaczęto"
(1660).
Ostatecznie życie parafialne ustabilizowało się przy ośrodkach takich jak:
Bełżyce, Piaski Luterskie, Radzieńczyn i Neudorf. Jednak protestanci znaleźli
się w defensywie. O ich wątlejących siłach świadczą częste narzekania synodów: o
nie przykładanie się do utrzymania pastorów (1684), o przywłaszczanie przez
patronów rzeczy zborowych (1695), nie bywanie na synodach etc.
Zdarzały się także pozytywy np. w 1684 r. na potrzeby kościoła tylko od 4 osób
zebrano 6000 zł. Aktywnie działają dla dobra kościoła kupcy lubelscy Piotr Gem i
Aleksander Georgie. W 1714 r. zamojski kupiec Robert Brown, który na starość
powrócił do Szkocji, ufundował stypendium w Edynburgu dla polskich studentów
teologii (istnieje ono do dziś).
XVIII wiek
Do głównych ośrodków protestantyzmu, wegetującego w porównaniu z poprzednim
okresem, urosły trzy ocalałe kościoły: Radzieńczyn - pod patronatem
Suchodolskich, aż do odebrania kościoła w 1715 r. Uczęszczali tu głównie szkoccy
kupcy z Zamościa.
Bełżyce - w XVIII wieku sprawował nad nim patronat syn Pawła Bogusława, Teodor
Konstanty Orzechowski (zm. 1730). Już w 1700 r. miał on proces o nawrócenie na
kalwinizm paru swych sług (karane śmiercią), kolejny w 1701 r. za rzekome
niedopuszczenie do nawrócenia na łożu śmierci swego brata, wreszcie w 1726 r. za
wyremontowanie kościoła (również zabronione) oraz posiadanie i czytanie
heretyckich książek. Trybunał w tymże roku skazał go na wieczystą banicję,
zburzenie nowych budynków parafialnych i spalenie biblioteki (!). Teodor odwołał
się do Augusta II, który wyrok skasował, jednak proces trwał dalej. Ostatecznie
chcąc wygrać, Teodor przeszedł ok. 1728 r. na katolicyzm, wcześniej zapewniwszy
jednak egzystencję parafii. Kościół Istniał dalej i dotrwał do początku XIX
wieku, choć parafia była uważana za „słabą".
Piaski Wielkie czyli Luterskie - po śmierci Jana Teodoryka Potockiego
(1608-1664) patronat przejął jego pasierb Zbigniew Suchodolski (1647-ok. 1687),
a następnie jego brat Teodor (1651-1714). Znajdował się tutaj drewniany kościół
kalwiński służący okolicznej szlachcie i lubelskim Szkotom oraz murowany
luterański (wybudowany w 1662 r.) do którego uczęszczali lubelscy luteranie. Co
jakiś czas przyjeżdżał odprawiać dla nich nabożeństwa luterański ksiądz z
Neudorfu. Za życia kolejnego patrona Bogusława Aleksandra Suchodolskiego (1686
-1741) toczono długie i kosztowne procesy o remonty i istnienie obu kościołów.
Tylko wyjątkowemu uporowi i zaangażowaniu rodziny patronów zawdzięczały one
przetrwanie tego okresu. Ogółem koszta procesów wyniosły 25 500 zł., których
nigdy nie zwrócono w całości Suchodolskim. Spore wydatki poniesiono również na
łapówki, by zapewnić sobie życzliwość rzymskokatolickich hierarchów.
Patronat syna Aleksandra, Teodora Suchodolskiego (1719-96) był już dużo
spokojniejszy, choć nieco psuły go spory między luteranami a kalwinami o
użytkowanie kościoła. Ostatecznie, po kilku interwencjach, luteranie udostępnili
swój kościół na 10 lat, zaś Teodor Suchodolski zobowiązał się wybudować nowy dla
reformowanych. Korzystając z równouprawnienia protestantów Teodor Suchodolski
przystąpił do budowy nowego murowanego kościoła (1783 r.), który stanął na
wzgórzu nad miastem i którego ruiny istnieją w Piaskach do dziś. W 1784 r.
luterański ksiądz Tobiasz Bauch przeniósł się do Lublina, gdzie rozpoczęto
budowę kościoła luterańskiego. Suchodolscy podarowali plac pod budowę oraz
ufundowali dwa dzwony.
Ewangelicyzm reformowany po 1796 r.
Po ojcu patronat w Piaskach objął syn, Jan Samuel Suchodolski (1759-1818), w
przeciwieństwie do przodków mało zainteresowany sprawami wyznaniowymi. Gdy
zmarł, majątek był tak zrujnowany, iż jego syn Alojzy Józef nie był w stanie
płacić pensji księdzu reformowanemu. Ostatni, Aleksander Głowacki, opuścił
Piaski w 1819 r. i został duszpasterzem w Zelowie. Od tej pory nabożeństwa dla
reformowanych odprawiali luterańscy księża z Lublina, zaś o zaległe kwoty z
właścicielami procesował się ks. Karol Bogumił Diehl (1765-1831) z Warszawy.
Suchodolscy sprzedali Piaski niejakiemu Szołdorskiemu, który zniszczył dawny
kościół luterański oraz cmentarz ewangelicki, za co skazano go na wysoką
grzywnę. W końcu Jednota reformowana w 1849 r. zlikwidowała kościół w Piaskach,
przekazując dzwon do kościoła luterańskiego w Lublinie, gdzie odtąd odbywały się
nabożeństwa reformowane. W ten sposób zakończył swój długi i burzliwy żywot
ostatni z szesnastowiecznych kościołów na ziemi lubelskiej.
Tekst pochodzi z "Kalendarza Ewangelickiego 2001", Wydawnictwo "Augustana", Bielsko-Biała 2000.
e-mail: internet@luteranie.pl (c) 2002 - Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP