[Erazm z Rotterdamu]

ks. prof. dr hab. Wiktor Niemczyk

Postać Erazma zarysowuje się na tle opisanych powyżej wydarzeń, o których głośno już było w całej ówczesnej Europie, nieco odmiennie aniżeli postać Lutra. Dezyderiusz Erazm urodził się 17 lat wcześniej aniżeli Luter (28 X 1466). Erazm był synem nieślubnym katolickiego kapłana Rogera Gerarda i córki pewnego lekarza z Zevembergu. Pochodzenie z nielegalnego związku pozostawiło ślad na jego psychice i umysłowości, był człowiekiem ponurym i przykrym we współżyciu. Wcześnie, bo już w 13 roku życia osierocony przez oboje rodziców zmarłych na zarazę w 1479 r., z braku środków do życia zdecydował aię na wstąpienie do klasztoru Augustianów, gdzie spodziewał się znaleźć możliwość spokojnego uprawiania umiłowanych studiów. Pięcioletni pobyt w klasztorze, mimo uczucia skrępowania przez regułę zakonną, stanowił ważny etap w jego rozwoju duchowym, w pogłębieniu życia wewnętrznego i artystycznego dojrzewania. Pierwszy plon jego literackiej działalności jeszcze w okresie pobytu w klasztorze (1489-1491 r.) "Antibarbari" = manifest w obronie starożytnej literatury i wartości kultury klasycznej, świadczy o powolnym poddawaniu się postulatowi odnowienia życia, zerwania z przeżytkami i wyzwolenia ducha ludzkiego z okowów scholastyki i teocentrycznego ciążenia i uczynienia z głęboko pojętego człowieczeństwa centralnej idei życia (Barycz: Pochwała głupoty). Nie mieszcząc się ze swoim żywiołowym umiłowaniem wolności myśli w ciasnych ramach klasztornego życia, opuszcza Erazm za pozwoleniem władz duchownych klasztor, by objąć stanowisko sekretarza biskupa Henryka von Bergen w Cambrai, po niejakim czasie (1495 r.) zwolniony z tego stanowiska, zyskuje zezwolenie na podróż naukową do Paryża, później do Anglii, gdzie zaprzyjaźnia się z czołowymi postaciami życia umysłowego tego kraju: Johnem Coletem, Tomaszem Morusem, i Johnem Fisherem, wreszcie występuje na szerszej widowni jako autor następujących dzieł: "Adagia" (1500 r.), "Enchiridion militis Christiani" = podręcznik żołnierza chrześcijańskiego (1502 r.), "Laus stultitiae" = pochwała głupoty (1509 r.) i "Novum instrumentum omne" - pierwsze krytyczne wydanie greckiego tekstu Nowego Testamentu (1516 r.). Przez te wszystkie swoje publikacje staje się z biegiem lat nie tylko przedstawicielem, ale i wodzem tych humanistów, którzy nie tylko oddali swoje formalne wykształcenie w służbę Kościoła, a więc mniszą łacinę średniowieczną zastąpili piękną łaciną klasyczną, lecz także zabiegali o materialny wpływ nowej religijności Odrodzenia na naukę kościelną, tzn. zabiegali o zmodernizowanie teologii. Obserwując życie kościelne z łatwością dopatrzył się Erazm różnicy między czystością kościoła klasycznego antyku a zniekształconym przez najrozmaitsze zabobony kościołem następnych "barbarzyńskich stuleci", a nawiążując do nauki o "Logosie" starożytnych Ojców kościoła doszedł do utożsamiania jądra doktryny chrześcijańskiej z cennymi, wartościowymi duchowymi zdobyczami przedchrześcijańskiego antyku, stworzył sobie po prostu system uniwersalnego teizmu z moralizującymi tendencjami. Najczystszy wyraz tego swojego poglądu odkrywa Erazm w Kazaniu na Górze, gdzie staje przed jego oczyma Chrystus jako najdoskonalszy Nauczyciel i wzór wszelkiej religijności. Kazanie na Górze jest dla niego jednocześnie koroną wszelkiego humanizmu: tutaj są u Jezusa zjednoczone z sobą prawda i dobro i boskim autorytetem potwierdzone jest wszystko, czego nauczali starożytni mędrcy od Sokratesa do Epikteta. Na podłożu tak zarysowanej religijności wyrasta w odczuciu Erazma konieczność reform kościelnych, których zręby szkicuje w cierpkich nieraz i satyrycznie ujętych słowach. Poprawy tych stosunków oczekuje od odrodzenia Kościoła od wewnątrz, wszelkie zaś gwałtowne działania na tym odcinku uważa za zbędne a nawet szkodliwe.