[Filip Melanchton]

Michał Hucał

Filip Melanchton urodził się 16 lutego 1497 r. w Bretten w Palatynacie, w zamożnej i pobożnej rodzinie mieszczańskiej. W dziewiątym roku zmarł jego ojciec - Jerzy Schwarzerd, rusznikarz, a później matka - Barbara, córka radcy miejskiego Jana Reutera. Od 11 roku życia wychowywał się pod opieką babki w Pforzheim. Brat jego babki - Jan Reuchlin, znawca hebrajskiego i greckiego, zmienił jego nazwisko tłumacząc je na grecki z Schwarzerd ("czarna ziemia") na Melanchton. Nauczył go także greckiego oraz podarował mu Biblię.

W 1509 r. rozpoczyna studia na uniwersytecie w Heidelbergu, a później w Tybindze. Studiował języki klasyczne, matematykę, astronomię, prawo i medycynę. W Heidelbergu miał kontakty w domu profesora Pallasa Spangela z kręgiem humanistów, skupionych wokół bp Johanna von Dalberga z Wormacji oraz Jakoba Wimpfelinga. W tym też czasie ukazują się w publikacjach alzackich humanistów wiersze Filipa.

W 1514 jako magister sztuk wyzwolonych (filozofia na Tybindze) rozpoczyna karierę wykładowcy. W 1518 r. przybywa na nowy uniwersytet w Wittenberdze, aby objąć katedrę języka greckiego. W swym wykładzie inauguracyjnym pod tytułem "O konieczności naprawy kształcenia młodzieży", zawarł program naprawy systemu oświaty, za którego realizację zyskał miano "Praeceptor Germaniae" (Nauczyciela Niemiec). W tym także czasie ukazuje się jego pierwsza poważna publikacja naukowa: gramatyka grecka. W 1519 r. uzyskuje tytuł bakałarza nauk teologicznych pod kierownictwem ks. Dr Marcina Lutra. W 1533 Melanchton - już jako rektor - zreformował fakultet teologiczny na uniwersytecie w Wittenberdze. Według zaleceń Melanchtona powstał w 1544 roku uniwersytet w Królewcu, a w 1548 w Jenie oraz zostały zreformowane uniwersytety w Tybindze, Lipsku i Heidelbergu.

O humanistycznym intelekcie i zainteresowaniach Filipa świadczyć może np. od roku 1529 publikował komentarze do Etyki nikomachejskiej i Polityki Arystotelesa, a także do dzieł Cycerona (np. De officiis) i inne związane z etyką i filozofią (np. Philosophiae moralis epitome z 1538 czy Ethicae doctrinae elementa z 1550).

Wielokrotnie podkreślał także (opierając się na Liście do Tymoteusza 4,13: Dopóki nie przyjdę, pilnuj czytania, napominania, nauki) wagę rozwijania humanistycznego podejścia do teologii (teologia inkluzywistyczna), stosowania metody sztuk wyzwolonych (artes liberates). Wykształcenie humanistyczne broni Kościół przed "ludźmi niewykształconymi, którzy jak wiadomo to desperaci i flejtuchy". "Nauka zaś to swego rodzaju cugle, poza tym przyzwyczaja do staranności". "Mylą się bardzo ci - pisze Melanchton - którym się zdaje, że pastorów można wyciosać z dowolnego kawałka drewna, bez nauk, bez dłuższej edukacji i jako tacy będą w stanie pojąć chrześcijańską naukę". Proponowany przez niego system kształcenia się to czytania Pisma Św., wyjaśnienia egzegety, a także porządkować myśli wg loci i porównywać je z Listem św. Pawła do Rzymian. Później można sięgnąć do pism Augustyna, Hieronima i innych, "aby mieć rozeznanie w tym, co Kościół ustanowił w minionych wiekach", a później wybrać to, co jest zgodne z Ewangelią.

Melanchton odróżnia Ewangelię od filozofii, ale identyfikuje w dużym stopniu tą ostatnią z Zakonem (szczególnie Dekalog). "Ewangelia nie jest ani filozofią, ani Zakonem, lecz przebaczeniem grzechów - przyrzeczeniem pojednania i życiem wiecznym dzięki Chrystusowi. Rozum zaś nie potrafi wniknąć w te materie". Podkreślał, aby ich ze sobą nie mieszać, ale mimo wszystko optował za uprawianiem teologii zgodnie z wymogami, jakie stawia się innym dziedzinom nauki. Przy tym jednak należy pamiętać, że "nauczanie kościelne nie opiera się na dowodach, lecz na Słowach", bowiem "Kościół winien posiadać naukę, ale taką, która nie zasadza się na sprawności ludzkiego intelektu, lecz jest ukrytym głosem Boga, wydobytym na światło przez Syna".

W 1521 r. wydał pierwszy podręcznik dogmatyki ewangelickiej pod tytułem: "Loci communes seu hypotyposes theologicae" (Podstawowe prawdy albo wzory nauki teologicznej). Zastosował w nim nową humanistyczną metodę egzegetyczno-naukową, konkurencyjną w stosunku do metody scholastycznej (pytań-odpowiedzi), a polegającą na formułowaniu i omawianiu zasadniczych punktów-problemów (loci), np. w Liście do Rzymian: grzech, Zakon i łaska. W Loci communes pojawiają się takie zagadnienia (11) jak: predyspozycje człowieka (wolna wola), grzech, Zakon, Ewangelia, łaska, usprawiedliwienie z wiara, różnica pomiędzy Starym a Nowym Testamentem, znaki (chrzest, pokuta, spowiedź, Wieczerza Pańska), miłość, zwierzchność oraz zgorszenie. Luter i Kalwin przejęli później metodę Melanchtona (loci), np. Przedmowa Lutra do Listu do Rzymian (1522). Doktryna teologiczna Melanchtona - tak zresztą jak i Lutra - opiera się na zasadach Sola Scriptura, Solus Christus, Sola Fide, Sola Gratia, ale z czasem jego zainteresowanie kierowane jest takim zagadnieniom jak: owoce Ducha, nowe życie, nowe posłuszeństwo, wypływające z wiary dobre uczynki. Jedną z różnic pomiędzy Melanchtonem a Lutrem, znajdujemy także w nauce o Zakonie, gdzie Melanchton dostrzega trzy rodzaje prawa: naturalne, boskie i ludzkie, a także trzecią funkcję Zakonu: ma służyć także wierzącym, jako dobrowolna norma życia. W pismach Melanchtona znajdujemy także humanistyczną wizję człowieka, który - mimo zepsucia i grzeszności - ma "światło naturalne" (lumen naturale).

W 1530 przedstawiona została cesarzowi "Konfesja Augsburska" (Confessio Augustana) w 28 artykułach, autorstwa Melanchtona, która później weszła w skład "Księgi Zgody" i jest podstawową księgą symboliczną Kościołów luterańskich. Pisząc ją Melanchton korzystał m.in. z Artykułów Torgawskich, Artykułów Szwabachskich, Artykułów Marburskich, Wyznania o Wieczerzy Pańskiej oraz własnych Loci communes. CA dzieli się na dwie części. Pierwsza z nich obejmuje naukę reformacyjną (21 artykułów), a druga opisuje zniesione nadużycia. Przedstawiciele stanów ewangelickich podpisali tekst Konfesji Augsburskiej 23 czerwca. W 1531 r. wydał Apologię Konfesji (Obronę) w odpowiedzi na Konfutację strony rzymskiej, której tekst niemiecki odczytano publicznie na sejmie 3 sierpnia. W swoich pismach Melanchton podkreśla, że teologia reformacyjna nie jest nowinkarstwem, lecz teologią zakorzenioną w nauce powszechnego, apostolskiego Kościoła Chrystusowego. W swych dziełach generalnie powołuje się na naukę Kościoła Powszechnego, wykazując katolickość swej nauki i szukając porozumienia ze stroną papieską. Jest to szczególnie widoczne w jego votum separatum do Artykułów Szmalkaldzkich, w którym wspomina o możliwości warunkowego uznania władzy papieskiej (vide wyjaśnienia w Traktacie o władzy i prymacie papieża). Brał także udział w debatach z rzymskimi katolikami w Wormacji i Regensburgu (1540/41), które realnie mogły doprowadzić do pojednania obu stron.

Humanizm Melanchtona i rozległa wiedza umożliwiła mu włączanie do nauki reformacyjnej myśli Wschodnich Ojców Kościoła oraz kontakty z przedstawicielami Kościoła Prawosławnego. Dzięki pobytowi w jego domu w 1559 r. serbskiego diakona prawosławnego Demetriosa, dokonał tłumaczenia Confessio Augustana na język grecki w duchu Kościoła Prawosławnego (powołując się na nauczanie Ojców Kościoła i tradycję wschodnią oraz stosując inne ujęcie nauki reformacyjnej). CA dotarła do patriarchy Jeremiasza II dopiero w 1574 r. (po śmierci Melanchtona) i stała się przyczynkiem do korespondencji z teologami z Tybingi.

Jako humanista znany z irenizmu brał udział w wielu dysputach (najważniejsze to 1519 Lipsk, 1529 Marburg, 1540 Wormacja, 1541 Regensburg, 1557 Wormacja). Na łonie reformacyjnym w miejsce Lutra kontaktował się miejskimi reformatorami, działającymi nad Renem (Zwingli, Erazm, Kalwin, Bucer). Ugodowość Melanchtona była bardzo widoczna podczas dysputy w Marburgu i w tekście Confessio Augustana variata, gdzie przedstawia kompromisową formułę odnośnie Wieczerzy Pańskiej. W tej kwestii także porozumiał się z Marcinem Bucerem i po spotkaniu z nim w Kassel (1534/35) doszło do podpisania Konkordii Wittenberskiej (25 maja 1536). Wpływ Filipa sięgał nawet Francji, skąd dostał dworskie zaproszenie jako ekspert, oraz Anglii, gdzie jego Artykuły Wittneberskie dla króla Henryka VIII wywarły wpływ na ukształtowanie doktryny Kościoła Anglikańskiego.

Później mimo swego łagodnego charakteru i ugodowego podejścia, był wielokrotnie wciągany w zażarte dyskusje: spór o Interim, nomistyczny, adiaforyczny itp. Zwolenników Filipa Melanchtona nazywano filipistami.

Zmarł 19 kwietnia 1560 r. w swoim domu w Wittenberdze. Pochowano go w kościele zamkowym tuż obok przyjaciela - Marcina Lutra.