[Kościół Ewangelicki w byłym Księstwie Pszczyńskim - 410 lat Kościoła Ewangelickiego na Ziemi Pszczyńskiej]

ks. Jan Gross

Referat wygłoszony w Starostwie Powiatowym w Mikołowie w dniu 10 kwietnia 2002 r. przez ks. Jana Grossa, proboszcza w Mikołowie.

I. WSTĘP

Ojcowie starożytnego Kościoła Chrześcijańskiego głównie w jego zachodniej postaci nauczali: „Ecclesia semper reformata” tzn. „Kościół zawsze musi się reformować”. Kościół bowiem składa się podobnie jak jego Boski założyciel Jezus Chrystus z dwóch natur: z natury Boskiej, świętej, nieskalanej żadnym grzechem, jak również z natury ludzkiej, a więc ziemskiej, podległej skażeniom tego świata. Ta ziemska natura Kościoła musi podlegać ciągłemu reformowaniu się, ciągłej naprawie: „semper reformata”.

Główni Ojcowi Kościoła to: Atanazy, Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu. Oni zwalczali błędną naukę Ariusza, który w Jezusie Chrystusie nie chciał uznać prawdziwego Boga.

Jan Chryzostom (Złotousty) należał do największych kaznodziejów swojej epoki (Konstantynopol).

Jednym z największych Ojców Kościoła Zachodniego, na którym oparł się później Marcin Luter był św. Augustyn z Hipony. Grzegorz Wielki przeprowadził w Kościele reformę liturgiczna przez wprowadzenie tzw. śpiewu gregoriańskiego.

Zakony były w jakimś tam stopniu odpowiedzią na ówczesne zapotrzebowanie Kościoła. Ludzie ci często domagali się reformy w Kościele, nieraz powstawały one skutkiem niezadowolenia z stosunków panujących w Kościele, czy błędnej nauki. Byli to ludzie, którzy pozostali w Kościele, jednak po za tym światem, który nieraz przenikał do Kościoła.

Inny rodzaj ludzi Kościoła to ci, którzy żądali gruntownej reformy całego Kościoła „in capite et in membris”, a więc „w głowie i w członkach”. Do nich należeli tzw. „prekursorzy Reformacji” tacy jak: Girolamo (Hieronim) Savonarola, Piotr Waldus, Jan Wiklef, Jan Hus.

Ludzie ci za swe przekonania najczęściej byli prześladowani przez Kościół aż do przelania krwi i śmierci męczeńskiej.

W XVI wieku wybuchła Reformacja, która nie była walka z Kościołem, ani przeciw niemu, ale wypowiedziała ona walkę przeciwko złu i błędom, w jakie Kościół popadł.

Głównymi reformatorami byli: ks. Marcin Luter (1483-1546), który działał głównie w Niemczech, ks. Ulrych Zwingli (1484-1531) i ks. Jan Kalwin (1509-1564), którzy działali w Szwajcarii.

Na Śląsk dotarła głównie nauka ks. dr. Marcina Lutra. Ojciec Reformacji Marcin Luter zakonnik augustiański w Wittenberdze, profesor Pisma Świętego na tymże Uniwersytecie, wystąpił, dnia 31 października 1517 r. ze słynnymi 95 tezami, które wzywały do dialogu i dyskusji nad tym co w Kościele powinno ulec zmianie. Były one też protestem przeciwko sprzedaży odpustów, których dochód miał być przeznaczony na budowę bazyliki św. Piotra w Rzymie. Dlatego tezy swoje rozpoczął Marcin Luter od zdefiniowania słowa „pokuta”: „Gdy Pan nasz i Mistrz nasz Jezus Chrystus mówi: „Pokutujcie”, to chce aby całe życie wiernych było nieustanną pokutą.” (teza 1). Pokuta jest więc permanentnym stanem, a nie chwilowym, prowadzącym do zbawienia. Odpuszczenia grzechów nie można otrzymać za pieniądze, ani za uczynki, ale przez pokutujące serce. Drugim ważnym momentem podkreślonym przez Marcina Lutra to sprawa bogactwa Kościoła: „Prawdziwym skarbem Kościoła jest przenajświętsza Ewangelia chwały i łaski Bożej” (teza 62).

Nauka Lutra dotarła dość wcześnie na Śląsk. Pierwsze luterańskie nabożeństwo odprawił w kościele Marii Magdalenie (dzisiaj; katedra Diecezji Wrocławskiej Kościoła Polskokatolickiego (Narodowego)) odprawił tamtejszy jej proboszcz ks. Jan Hess, a następnie w kościele św. Elżbiety ks. Ambroży Moiban.

II. REFORMACJA LUTERAŃSKA W KSIĘSTWIE PSZCZYŃSKIM

Księstwo Pszczyńskie stanowiło pierwotnie cząstkę Księstwa Cieszyńskiego, którego właścicielem był książę piastowski Kazimierz (1480-1517). Sprzedał on ziemię Pszczyńską w roku 1517, a więc w roku wybuchu Reformacji baronowi Aleksemu Turzo (1517-1528). Od niego Ziemię Pszczyńską nabył jego brat baron Jan Turzo (1528-1548), który z niej miejscowości: Mysłowice, Rozdzień i Dziećkowice sprzedał patrycjuszowi krakowskiemu Stanisławowi Salomonowi z Benedyktowiczów. Resztę Ziemi Pszczyńskiej nabył biskup wrocławski Baltazar Promnic (1548-1562), który choć pozostał nadal biskupem katolickim to jednak bardzo sprzyjał Reformacji. Dlatego też zanim za rządów barona Karola Promnica, bratanka biskupa wrocławskiego, wprowadzono oficjalnie luteranizm, wcześniej już rozszerzały się nie tylko we Wrocławiu ale i na Ziemi Pszczyńskiej idee reformacyjne. Zwłaszcza jednak po ogłoszeniu w Augsburgu w roku 1555 zasady „cuius regio, eius religio” tzn. „czyja władza tego religia” Reformacja zaczęła się rozwijać w Wolnym Stanowym Państwie Pszczyńskim. W tym miejscu za przykładem mojego poprzednika śp Ks. Konseniora Jana Karpeckiego wyrazić wielki dystans i rezerwę do historii Mikołowa napisanej przez fanatycznego wroga ewangelicyzmu Konstantego Prusa, który na stronie 85 „Z dziejów Mikołowa i jego okolic” pisze: „...wszystkie inne parafie były zlutrzone przymusowo.” Być może, że tu i ówdzie gdzieś kogoś przymuszono do przejścia na wyznanie ewangelickie, zresztą jak na terenach katolickich przymuszano do przejścia luteran na katolicyzm, to jednak źródła ewangelickie podają, że zanim następca Karola Promnica, Abraham Promnic ogłosił w roku 1592, a więc równe 410 lat temu słynny PORZĄDEK KOŚCIELNY dla Ziemi Pszczyńskiej, większość jej mieszkańców była już luteranami. Porządek ten nie tylko wprowadził i utwierdził luteranizm na Ziemi Pszczyńskiej, ale także prawdziwy porządek, warunki socjalne i organizacje Kościoła Ewangelicko – Luterańskiego w Księstwie Pszczyńskim (podobny Porządek Kościelny Wacława Adama wydany został w Cieszynie w roku 1568 i Porządek Kościelny Katarzyny Sydonii z roku 1584). Na czele Kościoła Luterańskiego w Księstwie Pszczyńskim stanął Dziekan mianowany przez Księcia.

Tam jednak gdzie ludność domagała się księdza katolickiego, tam książę zazwyczaj zgadzał się na to. Luteranizm rozwijał się, powstawały samodzielne parafie ewangelickie nieomalże we wszystkich miastach i wioskach Księstwa.

III. Obecny stan

Na terenie dawnego Księstwa Pszczyńskiego istnieją obecnie następujące Parafie:
• Pszczyna – największa parafia w Diecezji Katowickiej,
• Studzionka związana administracyjnie z proboszczem pszczyńskim,
• Mikołów,
• Tychy,
• Hołdunów,
• Orzesze,
• Czerwionka,
• Jastrzębie Zdrój – Ruptawa,
• Golasowice,
• Rybnik,
• Warszowice
• Wodzisław Śląski,
• Żory.

Na terenie naszego obecnego powiatu mikołowskiego pozostały po burzliwych dziejach, które poniżej w telegraficznym skrócie podamy (dotyczą one także całego byłego Księstwa Pszczyńskiego i Cieszyńskiego), tylko dwie wspomniane powyżej parafie ewangelickie: w Mikołowie i w Orzeszu.

1580 - PIERWSZA PARAFIA EWANGELICKO – LUTERAŃSKA w Mikołowie (augsburskiego wyznania) powstała na 12 lat przed wydaniem przez pszczyńskiego Barona Abrahama Promnica „Pszczyńskiego Porządku Kościelnego” (1592). Prądy reformacyjne docierały to już od roku 1560.

W kościołach św. Wojciecha (do dziś istniejącego) i św. Mikołaja, który stał prawdopodobnie na miejscu obecnej kaplicy św. Mikołaja zaczęto nauczać w duchu luterańskim i odprawiać nabożeństwa zgodnie z porządkiem mszy ks. dr. Marcina Lutra (1523:”O porządku nabożeństwa w zborze”, „Formula Missae et Communionis”; 1526: ”Msza niemiecka”)

1580–1628: Pierwsi proboszczowie luterańscy w Mikołowie:
1580-1588: ks. Marcin Szymborski – pierwszy proboszcz luterański przybył tu z Żor. Powołany następnie do Pszczyny na dziekana Kościoła Luterańskiego w Księstwie Pszczyńskim (zmarł 4 IX 1598 r.)
1588-1592: ks. Więczysław Jakubowicz (Wacław Jacobi), zmarł w Mikołowie w 1592 r.
1593–1628: ks. Marcin Froelich (lub Frelich), syn późniejszego dziekana pszczyńskiego.

1628: Edykt restytucyjny obejmujący Śląsk austriacki wprowadza kontrreformację, a ks. Marcin Froelich przenosi się do Warszowic, gdzie jeszcze do roku 1654 r. mógł sprawować swój urząd.

Przez dwa lata kościół św. Wojciecha był zamknięty, gdyż parafianie nie chcieli uczęszczać na msze rzymsko – katolickie.

1654: Do tego czasu ewangelicy uczęszczają jeszcze do kościoła św. Mikołaja przy którym mieli swój cmentarz.
Restytucyjna Komisja Cesarska w składzie: ks. kanonik Maciej Steffetius z Wrocławia, dziekan żorski i podpułkownik Jan Jaromirski odbierają klucze od kościołów i przekazują je proboszczom katolickim. Rozpoczyna się kontrreformacja.

1660: Ewangelicy uczęszczają jeszcze na nabożeństwa do kaplicy zamkowej Promniców w Pszczynie, a następnie na tajne nabożeństwa do lasów w Gostyni, w Wyrach, lub na Równicę w Ustroniu na tajne nabożeństwa. Biblia, Postylla (książka z kazaniami. Najsłynniejsza z nich to kazania ks. biskupa Samuela Dambrowskiego wydana w Toruniu w roku 1621 w języku polskim) i Kancjonał, czyli Śpiewnik i Modlitewnik, a także wędrowni kaznodzieje utrzymują przy wierze garstkę najwierniejszych.

1707: Na mocy Ugody Altransztackiej po 79 latach prześladowań zezwolono ewangelikom na Śląsku na zbudowanie 6 kościołów „z łaski”. Najbliższym z nich oddalony o 60 km od Mikołowa to kościół Jezusowy (1709-1741) w Cieszynie na Wyższej Bramie. Tu ewangelicy pszczyńscy, ale też i mikołowscy, orzescy i z innych parafii, którzy jeszcze się ostali, mieli także swoje ławki i miejsca.

1742: Podział Śląska. Za wyjątkiem księstw: cieszyńskiego, opawskiego i karniowskiego, Śląsk przeszedł pod panowanie pruskie (granica przebiegała koło Golasowic). Dopiero po tym nieszczęsnym podziale, na tzw. pruskim Górnym Śląsku powstają nowe kościoły ewangelickie: Pszczyna (1746), Golasowice (1767), Hołdunów (Anhalt) (1770), Rybnik (1796).

1746 – 1818: Ewangelicy mikołowscy uczęszczają na nabożeństwa do sąsiednich kościołów.

1818: Za zezwoleniem księcia Henryka (1816-1819) ewangelicy mikołowscy otrzymują zezwolenie, aby pszczyńscy proboszczowie mogli od 4 do 8 razy w roku odprawić nabożeństwo ewangelickie w języku polskim i niemieckim w Mikołowie.

W tym celu wynajęto salę u młodego aptekarza Karola Breitkopfa (nota bene katolika, czy już wtedy były zaczątki ekumenii w Mikołowie!?) przybyłego tu z Koźla na Rynku nr 16 (od roku 1827 był burmistrzem Mikołowa). W roku 1841 aptekę tę nabył ewangelik z Kołobrzega Robert Jungfer, o którym wspomniany już Konstanty Prus pisze, że „był aptekarzem sprawnym i sumiennym” (mimo, że był ewangelikiem!).

1854: W dniu 8 października erygowano w Mikołowie po raz drugi samodzielną Parafię Ewangelicką. W tym dniu po 226 latach znowu instalowano pierwszego ewangelickiego proboszcza, księdza Augusta Zernecke pochodzącego z Kargowy w poznańskiem.

1855: W dniu 25 maja na wzgórzu gdzie opodal stał kiedyś kościół św. Mikołaja, zakupiono plac pod budowę nowego kościoła ewangelickiego, plebanii i cmentarza.

1855: Dnia 16 i 17 czerwca Zwierzchnik Śląskiej Prowincji Kościelnej Kościoła Ewangelickiego generalny superintendent (biskup) ks. dr Hahn z Wrocławia po raz pierwszy wizytował nowo erygowaną Parafię w Mikołowie.

1859: Walny Zjazd Śląskiego Stowarzyszenia Gustawa Adolfa w Nysie przydzielił Parafii 1000 talarów na budowę nowego kościoła, a Książę Pszczyński Jan Henryk XI (1855-1907) do swojej osobistej ofiary w postaci materiałów budowlanych za 3000 talarów dołożył jeszcze 2250 talarów.

1860: W dniu 21 maja przystąpiono do pierwszych wykopów i prac budowlanych.

1860: Dnia 14 czerwca ks. superintendent (dziekan) Jacob z Gliwic w asyście 10 księży, pszczyńskiej pary książęcej, oraz miejscowych zborowników i wiernych parafii rzymsko – katolickiej, a także miejscowej społeczności żydowskiej dokonał położenia i poświęcenia kamienia węgielnego pod nowy kościół ewangelicki w Mikołowie.

1861: W dniu 29 października ks. generalny superintendent (biskup) dr Hahn z Wrocławia dokonał uroczystego poświęcenia kościoła nadając mu imię „świętego Jana”. Wielkim fundatorem parafii był jej były parafianin, prof. August Karol Kiss (ur. 11 X 1802 w Paprocanach (Tychy) – zm. 24 III 1865 r. w Berlinie), odlewnik i rzeźbiarz. Prawdopodobnie jego dziełem jest odlew głowy Chrystusa Pana nad wejściem do kościoła w Mikołowie. Kościół zbudowany jest w stylu neogotyckim. Budowniczym organów był Carl Volkmann z Gliwic (16 głosów, 2 manuały, pedał), w neogotyckim ołtarzu znajduje się obraz Pana Jezusa oparty o motyw z Ew. św. Jana 18,4: „Kogo szukacie?” namalowany przez berlińskiego artystę malarza Radtkego. Obraz ten został ufundowany przez nieżyjącego już wówczas radcę prawnego Kohlstocka i jego brata kupca Kohlstocka również z Berlina. Również w stylu neogotyckim jest chrzcielnica i ambona. Ambona może przyjąć nazwę „ekumenicznej”, ponieważ oprócz rzeźb Reformatora ks. dr. Marcina Lutra i Filipa Melanchtona są także postacie innych wspomnianych już: ks. Ulricha Zwingliego, ks. Jana Kalwina, oraz bp. Mikołaja Zinzendorfa z Herrnhut. Są to już wyraźne wpływy istniejącej na Górnym Śląsku od 1817 r. unii luteran i kalwinów (dotąd Górny Śląsk był wybitnie luterański. Oprócz reformowanych, którzy osiedlili się w Hołdunowie nie było w tej części Górnego Śląska kalwinów).

Tego samego jeszcze roku parafianie nabyli od Jana Taistry pole za kościołem i już w sierpniu 1861 r. poświęcono je na cmentarz.

1865: Ks. Wilhelm Lemon (ur. w r. 1838 w Poznaniu) obejmuje probostwo mikołowskie i służy parafii jako proboszcz aż do śmierci (1907).

1853: W dniu 3 października otwarto pierwszą szkołę ewangelicką, której pierwszym nauczycielem i organistą został młody 20 – letni pszczynianin Emil Braun (zm. 1888 r.), którego grób po dzień dzisiejszy znajduje się na cmentarzu ewangelickim. Następnymi nauczycielami i organistami byli: Karol Mucha z Golasowic, a od 1 stycznia 1914 r. Hugo Ambrosius z Mysłowic. W r. 1931 z powodu małej liczby dzieci zamknięto szkołę ewangelicką.

1871: Przystąpiono do budowy plebanii, którą przebudowano w roku 1914.

1900: Dnia 11 listopada 1900 r. ks. superintendent D. Kölling z Pszczyny poświęcił okazałą kaplicę cmentarną ufundowaną za sumę 5600 marek przez członka Rady Parafialnej rycerza Adolfa Lamprechta. W rok po poświęceniu kaplicy zmarł Adolf Lamprecht i pochowany został w kaplicy cmentarnej przed ołtarzem. Na jego krypcie jest napisane w języku niemieckim: „Tu spoczywa były właściciel Fabryki Rycerz p.p. Adolf Lamprecht ur. 1825 r. w Büllinchau, zm. 1901 r. w Mikołowie. Fundator tej kostnicy”.

1907: W dniu 1 maja proboszczem mikołowskim został ks. Reinhold Tondok pochodzący z powiatu sycowskiego (ordynowany w r. 1898)

1908: Odnowiono i pomalowano kościół.

1909: Powiększono cmentarz.

1913: Od radcy miejskiego Karola Szulczyka kupiono młyn parowy.

1918: Od Rozalii Adlerowej kupiono dom przeznaczając go na dom parafialny (obecnie Plac ks. Jana Karpeckiego 2).

1932: Ks. Reinhold Tondok (1 IV) przeszedł na emeryturę.

1932: Ks. Gustaw Adolf Leder urodzony w Królewskiej Hucie (w Chorzowie) zostaje w dniu 1 czerwca proboszczem mikołowskim, a jego wikariuszem zostaje ks. Albert Baron ordynowany 14 VI 1936 r.

1937: Od 1 sierpnia proboszczem polskim zostaje pochodzący z Parafii Skoczów ks. Gustaw Broda (do września 1939 r.), który skupia polskich ewangelików w Związku Polaków Ewangelików.

Od dnia 17 grudnia aż do zakończenia II wojny światowej dla zborowników niemieckiego pochodzenia duszpasterzem jest ks. Herbert Friedrich Rutz, który jest pochowany przy kościele Pokoju w Świdnicy.

II wojna światowa wyrządziła Parafii ogromne straty pod każdym względem. Kościół został zdewastowany, wybite zostały piękne witraże (pozostały tylko szczątki), wielu zborowników zginęło na wojnie, po wojnie, wielu zaginęło, wyemigrowało albo zostało przymusowo wydalonych z Polski.

1945: W lipcu przybył tu z Zaolzia ks. Jan Karpecki (ur. 7 V 1906 r. zm. 28 VIII 1980 r.). Pierwszą jego czynnością duszpasterską było uratowanie przed deportacją do Niemiec około 400 parafian.

Podobne były dzieje drugiej parafii naszego powiatu w Orzeszu.

Orzeszanie podobnie jak mikołowianie prawdopodobnie już około roku 1580 przyjęli luteranizm. W roku 1590 wybudowano tu na miejscu starego, zmurszałego, zniszczonego przez ząb czasu drewnianego kościoła św. Wawrzyńca na górce św. Wawrzyńca, nowy ewangelicki kościół św. Wawrzyńca kryty gontem, który służył ewangelikom do roku 1628 tzn. do czasu wydania wspomnianego już edyktu restytucyjnego czyli do rozpoczęcia kontrreformacji. Od roku 1630 zaczęto tu odprawiać msze i obrzędy rzymsko – katolickie. Dalsze dzieje parafii orzeskiej są na razie bliżej nie znane. Prawdopodobnie przebiegały podobnie jak w innych parafiach.

Dopiero w roku 1827 ewangelicy w Orzeszu organizują na nowo życie religijno – kościelne.

Ewangelickie nabożeństwa odprawiano najpierw w sali ratusza, później nabyto strzelnicę i przebudowano ją na dom modlitwy, szkołę i probostwo (1852). Później nabożeństwa ewangelickie odprawiano w cechowni kopalni „Fryderyk” , a następnie w kaplicy przy tzw. „Domu Jana” w Zawiści (istnieje do dziś dnia).

Do dnia 31 października 1911 r. parafia należała administracyjne do Mikołowa (od 1 listopada 1911 r. do Żor). Dopiero właścicielka gruntów rolnych w Zawiści Pani Katarzyna Hegenscheidt (jej rodzina żyje w Niemczech i w Ameryce) postanowiła ufundować w centrum Orzesza nowy kościół. Kościół ten Świętego Ducha zbudowany w stylu wiejskim tzw. meklembursko – pomorskim”, z którego fundatorka była bardzo niezadowolona, został jednak poświęcony we wtorek, dnia 13 maja 1913 r. Wartość tego kościoła to piękny witraż, na którego tle stoi ołtarz. Witraż przedstawia scenę Zesłania Ducha Świętego. Z lewej i prawej strony stoją apostołowie wraz z Matką Bożą Marią Panną, a w środkowej scenie stoją górnicy orzescy z lampą górniczą, na których w postaci ognistych języków zstępuje Duch Święty.

Od roku 1945 do roku 1996 r. parafia orzeska ponownie należała administracyjnie do Mikołowa i w tym czasie jej duszpasterzami byli proboszczowie mikołowscy: 1945 – 1978: Ks. Jan Karpacki, 1978 - 1995: Ks. Jan Gross.

Od 1 stycznia 1996 r. i dotąd proboszczem orzeskim jest Ks. Henryk Reske (ur. we Włocławku), były wikariusz w Mikołowie. W tym okresie od 1945 do 1995 r. kościół był dwukrotnie malowany, sprowadzono w miejsce zabranych przez Niemców dzwony i przebudowano w roku 1983 prezbiterium kościoła wraz z ołtarzem, amboną i chrzcielnicą. Obecnie parafia ta jako samodzielna pomyślnie się rozwija, a jej duszpasterz i proboszcz jest także proboszczem – administratorem samodzielnej nie wielkiej, ale żywotnej Parafii w Czerwionce.