[Ilu jest Polaków ewangelików w Królestwie, na Litwie i na Rusi w 1906?]

"Zwiastun Ewangeliczny" nr 5/1906

Przed dwoma laty ogłosiliśmy w "Zwiastunie" pierwsze rezultaty spisu jednodniowego w Państwie Rosyjskiem, tyczącego się powyższego pytania, lecz tylko co do jednej gubernji Piotrkowskiej. Obecnie wszystkie rezultaty spisu są już ogłoszone. Postaraliśmy się je opracować poniżej, w szeregu tablic, wykazujących stosunki narodowościowe pomiędzy ewangelikami w Polsce. Szczegółowe cyfry znajdzie zatem czytelnik poniżej. Tutaj pozwolimy sobie zestawie tylko raz jeszcze najgłówniejsze rezultaty.

Jest Polaków ewangelików, tak augsburskich, jak reformowanych, na skreślonem w nagłówku terytorjum z górą 37,000; z nich przypada na Królestwo przeszło 32,500, reszta na Litwę i na Ruś.

Z ogólnej liczby ewangelików augsburskich w Królestwie trzynasta część należy do narodowości polskiej, z pomiędzy zaś reformowanych część piąta.

Niemców w Królestwie jest około 400,000, z nich 370,000 ewangelików i 30,000 katolików. Polacy ewangelicy (w Królestwie) są około 31,500 augsburskimi i około 1,150 reformowanymi.

Największa liczba Polaków ewangelików znajduje się w Warszawie: 9,145, stanowiących 45% ludności ewangelickiej w tem mieście.

Następnie największy odsetek Polaków śród ewangelików znajdujemy w gub. Łomżyńskiej (prawie część piąta) i w Suwalskiej (część dziesiąta). Najsłabiej Polacy śród ewangelików są reprezentowani w gub. Lubelskiej (2,3%). W miastach odsetek Polaków ewangelików jest w ogóle znaczniejszy, niż po wsiach. Oprócz Warszawy mamy np. od 30--40% w Łomży, Lublinie, Mławie; od 20 do 30% w Kaliszu, Łęczycy, Kielcach, Radomiu. Wyjątek od przewagi Polaków ewangelików w miastach na rzecz wsi stanowi gub. Suwalska: jest tu we wsiach Polaków ewangelików prawie część jedenasta (10,9%), gdy w miastach tylko 6%; drogi wyjątek stanowi gub. Łomżyńska (21,8% we wsiach, 11,0% w miastach).

Pomiędzy stale osiadłymi ewangelikami w Królestwie jest także kilka tysięcy Litwinów w gub. Suwalskiej.

Z gubernij litewskich i ruskich największa liczba Polaków ewangelików znajduje się w gub. Wołyńskiej: jest ich tam przeszło dwa tysiące.

Z ewangelików reformowanych w tych gubernjach tylko 278 podało się jako Polaków. Sądzimy jednak, iż do tych cyfr w spisie wkradły się jakieś błędy, gdyż np. w całej gubernji Wileńskiej z miastem Wilnem tylko jedna osoba jakoby z pomiędzy ewangelików reformowanych podała się za należącą do narodowości polskiej, w mieście zaś Wilnie np. nikt zgoła, co jest niemożliwe. Cyfrę więc 278 należy nieco powiększyć.

Kończąc, dodajemy jeszcze, iż kilkaset Polaków ewangelików znalazło się i w Petersburgu.

I. Tablice stosunków narodowościowych między ewangelikami w Królestwie Polakiem
(na podstawie spisu 1897 r.).

1. Gub. Kaliska.

Ludność ogólna ............... 840,597
Ewangelików augsburskich ............... 61,978
Z nich Polaków ...............  4,588 czyli 7,35% reszta - prawie wyłącznie Niemcy.
Ewangelików reformowanych ...............  233
Z nich Polaków ............... 88 czyli 34%; reszta Niemcy.
Polaków wszystkich wyznań ............... 705,400
Z nich katolików 98,8% ewangelików ....... 0,7%
Niemców wszystkich wyznań ............... 61,482
Z nich ewangelików 93%, katolików. ....... 5,5%
Ewangelików w ogóle w miastach ............ 7,032
Polaków ewangelików w miastach 1,180 czyli ...............  12,8%
Ewangelików w ogóle we wsiach i osadach ...........  54,179
Z nich Polaków 3,496 czyli ........... 6,5%
Z miast większych:
- W Kaliszu ewangelików 1,374, z nich Polaków 308 tj. 22,6%
- Zduńskiej Woli - 2,164 - 192 - 8,9%
- Ozorkowie - 1,832 - 77 - 4,2%
- Łęczycy - 277 - 68 - 24,6%

2. Gub. Kielecka.

Ludność ogólna ...................... 761,995
Ewangelików augsburskich ........... 2,529
Z nich Polaków ............. 186 czyli 7,4°/o
Ewangelików reformowanych ........... 141
Z nich Polaków ......................  4, t. j. 3,0%
Polaków wszystkich wyznań ........... 666,672
Z nich katolików 99,9%, ewangelików ........... 0,03%
Niemców wszystkich wyznań ...................... 2,428
Z nich ewangelików 89,5%, katolików ........... 4,2% (reszta żydzi)
Ewangelików w ogóle w miastach .......... 371
Polaków ewangelików w miastach ........... 76 czyli 20,5%
Ewangelików we wsiach i osadach ......... 2,259
Z nich Polaków ...................... 114 czyli 5%
Z miast większych:
- W Kielcach ewangelików 325, z nich Polaków 68, t. j. 21% (Niemców 120, reszta Łotysze w wojsku służący)
Po potrąceniu wojska ewangelików 34%.

3. Gub. Lubelska.

Ludność ogólna .............. 1.160,662
Ewangelików augsburskich ........... 26,930
Z nich Polaków 629 t. j. 2,8%; reszta Niemcy około 2,000 Łotyszów (wojsko)
Ewangelików reformowanych ............ 79
Z nich Polaków ......................  32, t. j. 40%
Polaków wszystkich wyznań .......... 729,529
Z nich katolików 95,9, ewangelików 0,1 (reszta wyznania greckiego).
Niemców wszystkich wyznań ........... 25,972
Z nich ewangelików 97,2%, katolików ........ 2,7%
Ewangelików w ogóle w miastach. ......... 2,'08l
Z nich Polaków ............ 237 t. j. 11.2%
Ewangelików we wsiach i osadach ......... 24,928
Z nich Polaków ......................  41,6 t. j. 1,2%
W m. Lublinie ewangelików 920, Polaków 166 t. j. 19%, reszta Niemcy i 370 Łotyszów
Po potrąceniu wojska, ewangelików 550, Polaków 30%.

4. Gub. Warszawska (z miastem Warszawą).

Ludność ogólna .............. 1,931,867
Ewangelików augsburskich ........... 88,312
Z nich Polaków 12,798 t. j. 14,5% reszta Niemcy i około 3,000 Estów i Łotyszów (wojsko)
Ewangelików reformowanych . . . . . . . . ... 1,725
Z nich Polaków 764, t. j. 44% reszta czesi (218), Niemcy (528) i inni.
Polaków wszystkich wyznań .......... 1,420,436
Z nich katolików 96,8%, ewangelików . . . 0,96% (reszta żydzi).
Niemców wszystkich wyznań ........... 77,160
Z nich ewangelików 95,3% katolików ........ 2,4%
Ewangelików w ogóle we wsiach i osadach ...... 64,361
Z nich Polaków ........... 3,538, czyli 5,5%
Ewangelików w ogóle w miastach ........... 24,670
Z nich Polaków .......... 10,024, czyli 41,0%

Miasto Warszawa (ludność ogólna 683,892).
Ewangelików w ogóle ............ 20,229
Z nich Polaków 9,145 czyli 45 % (Niemców ewangelików 9,257, katolików 1,104)
Polaków wszystkich wyznań . . . . . . . . . . 421,569
Z nich katolików 90,3% ewangelików. . 2,16 % reszta Żydzi i grecy.
Niemców wszystkich wyznań . . . . . . . . . . . 11,317
Z nich ewangelików 82%, katolików ........ 10%

M. Włocławek ewang. w ogóle 1,421, Polaków z nich 271, t. j. 19%
- Pułtusk - 280 - 46 - 16,3%
- Łowicz - 1,053 - 165 - 16,4%
- Kutno - 227 - 10 - 4,4%
- Skierniewice - 263 - 29 - 11,0%

5. Gub. Płocka.

Ludność ogólna, .............. 553,63B
Ewangelików augsburskich ........... 36,504
Z nich Polaków ...... 1,340 t. j. 3,7 % reszta Niemcy.
Ewangelików reformowanych ........... 66
Z nich Polaków. . . . . . . . . 6, t. j. 9% reszta Niemcy.
Polaków wszystkich wyznań. .......... 447,685
Z nich katolików 99,6% ewangelików ......... 0,3%
Niemców wszystkich wyznań .................. 35,931
Z nich ewangelików 99,6% katolików ......... 0,3%
Ewangelików w ogóle we wsiach i osadach ...... 34,021
Z nich Polaków ........... 1,040 czyli 4%
Ewangelików w ogóle w miastach ......... 2,549
Z nich Polaków ........... 302 czyli 11,7%
M. Płock - ewangelików 746, z tych Polaków 109 - 13,4 %
- Mława - 229 - 60 - 38,6%
- Ciechanów - 47 - 5 - 10%

6. Gub. Łomżyńska.

Ludność ogólna ............... 579,592
Ewangelików augsburskich ........... 8,349
Z nich Polaków 1,622 t. j. 19,4 °/o (reszta Niemcy i 2300 łotyszy, wojsko).
Ewangelików reformowanych ............ 77
Z nich Polaków ............... 49, t. j. 64%
Polaków wszystkich wyznań ........... 448,065
Z nich katolików 99,6% ewangelików ........ 0,4%
Niemców wszystkich wyznań . . . . . . . . . . . 4,651
Z nich ewangelików ..............................  92,8 %
Ewangelików w ogóle we wsiach i osadach ...... 6,908
Z nich Polaków ........... 1,492 czyli 21,8 %
Ewangelików w ogóle w miastach ......... 1,518
Z nich Polaków 167 (t. j. 11%); Niemców 309, reszta łotysze, wojsko).
M. Łomża ewangelików ............. 810
Strącając 473 łotyszy (wojsko) zostaje. ........ 337
Z nich Polaków . .. . . . . 122 czyli 36%, reszta Niemcy.

7. Gub. Suwalska.

Ludność ogólna ............... 582.913
Ewangelików augsburskich . . . . . . . . . . . 37,159
Z nich Polaków ........... 3,791 t. j. 10,2 %
- Litwinów ....... 3,533 t. j. 9,6%, reszta Niemcy.
Ewangelików reformowanych ........... 362
Z nich Polaków ............... 49 t. j. 13,6%, reszta Niemcy.
Polaków wszystkich wyznań ............... 134,006
Z nich katolików 96,7 %, ewangelików ........ 2,9%
Niemców wszystkich wyznań ........... 30,485
Z nich ewangelików 98,4%, katolików ............... 0,9%
Pomiędzy Litwinami ewangelików ...............  1,15%
Ewangelików w ogóle we wsiach i osadach ...... 33,438
Z nich Polaków ............ 3.643 t. j. 10,9%
Ewangelików w ogóle w miastach ......... 3,284
Z nich Polaków ............. 197 .t. j. 6%
M. Suwałki . . ewangelików w ogóle 832, Polaków 141 t. j. 17%
- Augustów - 139 - 11 - 8%

Wszystkiego ewangelików w Królestwie:

Augsburskich 414,773; z nich Polaków 31,487 czyli 7,6%, czyli 1/13 całej ilości. Wreszcie około 8000 ludności chwilowej--wojska--Łotyszów i Estów, i 3,5 tysiąca Litwinów. Reszta, około 370,000, Niemców.

Reformowanych 5,503; z nich Polaków 1,157 t. j. 21,0%, więcej niż 1/5. Reszta przeważnie Niemcy i czesi.

Niemców katolików w Królestwie wszystkiego około 29,000 t. j. prawie tyle, ile Polaków ewangelików.

A wszystkiego Niemców w Królestwie prawie 400,000.

II. Tablice stosunków narodowościowych między ewangelikami w 9-iu. gubernjach litewskich, mało- i białoruskich
(na podstawie spisu 1897 r.).

1. Gub. Mohilewska.

Ludność ogólna . . . . 1,686,764
Ewangelików augsburskich . 6,890
Z nich Polaków .... 28
Ewangelików reformowanych 30
Z nich Polaków. .... 5

2. Gub. Grodzieńska.

Ludność ogólna .... 1,603,409
Ewangelików augsburskich . 12,554
Z nich Polaków .... 486
Ewangelików reformowanych 134
Z nich Polaków .... 33

3. Gub. Kowieńska.

Ludność ogólna .... 1,544,564
Ewangelików augsburskich . 58,545
Z nich Polaków .... 132
Ewangelików reformowanych 10,582
Z nich Polaków .... 98

4. Gub. Mińska.

Ludność ogólna .... 2,147,621
Ewangelików augsburskich . 5,552
Z nich Polaków . . . . . 209
Ewangelików reformowanych 218
Z nich Polaków .... 77

5. Gub. Witebska.

Ludność ogólna .... 1,489,246
Ewangelików augsburskich . 46,654
Z nich Polaków .... 72
Ewangelików reformowanych 104
Z nich Polaków .... 9

6. Gub. Wileńska.

Ludność ogólna . . . . 1,591,207
Ewangelików augsburskich . 4,463
Z nich Polaków .... 165
Ewangelików reformowanych 178
Z nich Polaków .... 1 (!) Jest to błąd oczywisty w spisie.

7. Gub. Wołyńska.

Ludność ogólna .... 2,989,482 ,
Ewangelików w ogóle . . . 169,479
Z nich Polaków .... 2,731 (najwięcej, w: powiecie żytomierskim 1,089).

8. Gub. Kijowska.

Ludność ogólna . . . . 3,559,229
Ewangelików augsburskich . 14,173
Z nich Polaków .... 355
Ewangelików reformowanych 403
Z nich Polaków .... 50

9. Gub. Podolska.

Ludność ogólna ... . 3,018,299
Ewangelików augsburskich . 3,815
Z nich Polaków . . .. 126
Ewangelików reformowanych 56
Z nich Polaków .... 5

Zebranie ogólne Polaków ewangelików:

W gub. Mohilewskiej 33, Grodzieńskiej 519, Kowieńskiej 230, Mińskiej 286, Witebskiej 81, Wileńskiej 166, Wołyńskiej 2731, Kijowskiej 405, Podolskiej 131. Razem - 4,582.

Ogólna liczba Polaków-ewangelików w Królestwie, na Litwie i Rusi 37,126.