[Przyczynek do dziejów powstania i upadku Generalnego Konsystorza Ewangelickiego na całe Królestwo Polskie]

"Zwiastun Ewangeliczny" nr 9/1906

Samuel Mücke

Różne były drogi, któremi zasady ewangeliczne przedostawały się do Polski, to też od samego początku dążność ku reformie kościoła nie była jednolita. Z biegiem czasu, gdy liczba wyznawców Ewangelji stała się tak znaczną, że mogły być założone zbory, wyraźnie się wyłoniły trzy wyznania albo kościoły: wyznanie augsburskie, które w nauce i obrządkach ściśle się trzymało konfesji w Augsburgu z r. 1530; wyznanie czeskie, założone przez przybyłych z Czech braci czeskich, a kościół ten odznaczał się ścisłą organizacją i surową karnością, i wreszcie wyznanie helweckie, które najdłużej ze wszystkich nie posiadało ani wyraźnie określonej nauki, ani mocnego ustroju kościelnego i ostatecznie zostało zorganizowane przez Jana Łaskiego na zasadach umiarkowanego kalwinizmu. Ale również od samego początku istniało u wielu przedstawicieli ewangelików polskich przeświadczenie o pożytku połączenia się różnych wyznań w jedno ku wspólnemu działaniu. Szczególnie gdy katolicyzm zaczął znowu podnosić głowę, a z drugiej strony ruch antytrynitarski przerzedził zastępy wyznawców kościoła helweckiego, dążność pojednawcza śród ewangelików zaczęła wzrastać. Już w r. 1555 na synodzie w Koźminku doszło do skutku zupełne zjednoczenie wyznań czeskiego i helweckiego w jedno wyznanie reformowane albo Jednotę. Znaczne różnice w nauce i obrządkach kościelnych nie pozwalały z góry na połączenie się w ten sam sposób wyznań augsburskiego i reformowanego, mimo to na synodzie w Sandomierzu w r. 1570 nastąpiło porozumienie przy zachowaniu różnic wyznaniowych i oddzielnych zarządów.

Taki stan trwał przez wieki całe, a ustawy krajowe go zatwierdziły. Od czasu, gdy zwrócone zostały ewangelikom przy końcu XVIII wieku prawa, im przynależne, obudził się śród wyznawców ewangelickich prąd ku jeszcze ściślejszemu połączeniu, a mianowicie poddaniu spraw obu wyznań ewangelickich pod jeden zarząd. Usiłowania te dają się mianowicie spostrzegać za rządów Księstwa Warszawskiego w r. 1808. Zasiadający w konsystorzach augsburskich Bydgoskim i Płockim tudzież w konsystorzu reformowanym, podówczas tylko w "Warszawie istniejącym, ułożyli zgodnie i przedstawili rządowi projekt Konsystorza Generalnego w "Warszawie, któryby sprawował interesy obu wyznań. Dla nadania zaś większej temu zamiarowi .powagi, złożyli dowody ogólnego w tej mierze żądania swoich współwyznawców, przedstawiając kilkaset podpisów tak duchowieństwa obu wyznań, jako też najznakomitszych osób. Prowadzona w tej mierze ciągle korespondencja z ministerjum spraw wewnętrznych (które zawierało w sobie Wydział wyznań), liczne podania konsystorzów o jak najrychlejsze uskutecznienie tego projektu, nakoniec cała księga podpisów osobistych są jawnem świadectwem z jednej strony, że rząd temu pomysłowi sprzyjał, z drugiej zaś strony, że utworzenie Konsystorza Generalnego było żądaniem ogólnem. Zaledwie kilka osób wyznania augsburskiego podało zdania odmienne. Niewątpliwie poczucie wspólności wiary i jedności obywatelskiej było podstawą tej dążności, również jednak nie ulega wątpliwości, że przyczyniło się ku temu zatarcie różnic wyznaniowych, wywołane w jednakiej mierze i przez pietyzm i przez racjonalizm.

Ustawiczne w kraju zamieszki wojenne nie dozwoliły wówczas zająć się czynnie uskutecznieniem projektu. W początkach wskrzeszonego Królestwa Polskiego komisja rządowa wyznań religijnych i oświecenia publicznego, znajdując, że istniejące dotąd dwa departamentowe konsystorze wyznania ewangelicko-augsburskiego dla niezupełności swego, składu urzędować nie mogły, zajęła się przedewszystkiem przedstawieniem ks. namiestnikowi królewskiemu projektu jednego tymczasowego Konsystorza augsburskiego na całe Królestwo, któryby aż do stałego urządzenia kościoła ewangelickiego według przepisanych instrukcyj trudnił się wyłącznie sprawami liturgicznemi i sumienia. Projekt ten uzyskał zatwierdzenie w dniu 22 lutego 1817 roku. Co zaś do Konsystorza reformowanego, to ten pozostawiono bez zmiany na tej samej stopie, na jakiej był za Księstwa Warszawskiego.

Taki stan rzeczy trwał aż do końca r. 1827, w którym pp. Linde i Diehl, pierwszy wyznania augsburskiego, a drugi reformowanego, wznowili dawniej powziętą myśl zjednoczenia obu wyznań ewangelickich pod jednym zarządem przez utworzenie Konsystorza Generalnego w Warszawie. Komisja rządowa wyznań religijnych i oświecenia publicznego, po otrzymaniu stosownego z ich strony podania, zwróciła uwagę na tylokrotnie podawane rządowi prośby mieszkańców Królestwa wyznań ewangelickich augsburskiego i reformowanego oraz ich duchowieństwa, a chcąc w odbywaniu spraw tych wyznań zapewnić stały i jednostajny porządek, przedstawiła Radzie administracyjnej potrzebę ustanowienia Generalnego Konsystorza na całe Królestwo w miejsce tymczasowego Konsystorza ewangelicko-augsburskiego i Konsystorza ewangelicko-reformowanego departamentu Warszawskiego. Ułożony przez nią w tym celu projekt do Najwyższego postanowienia otrzymał sankcję Jego Cesarsko-Królewskiej Mości pod dniem 14/26 lutego 1828 roku i zaraz też wprowadzony został w wykonanie.

Tym sposobem powstał Generalny Konsystorz, który, stosownie do wyżej wspomnianego dekretu, składając się z dwóch sekcyj, odpowiadających dwom wyznaniom, i mając dwóch kolejnych prezesów, jednego wyznania augsburskiego a drugiego reformowanego, trudnił się załatwianiem przedmiotów, każdemu wyznaniu właściwych.

Aż do połowy r. 1834 z takiego połączenia zarządu kościołów ewangelickich w jednej władzy, złożonej z członków obu wyznań, nie było żadnej między wyznaniami kolizji. W miesiącu sierpniu atoli wspomnianego roku wszczęły się nieporozumienia z następującej przyczyny.

Mieszkańcy reformowani, w małej liczbie rozproszeni po całym kraju, w miejscach, w których nie mieli urządzonych dla siebie oddzielnych parafij i kościołów, byli przyłączani do gmin augsburskich, których pastorowie spełniali dla reformowanych obrządki religijne z zastosowaniem się do liturgji, im właściwej. Znaleźli się jednak pastorowie, którzy, uważając wypełnianie obrządków religijnych według obcej liturgji, na innych opartej zasadach, za przeciwne konfesji Augsburskiej, oświadczyli się przeciw niemu i w parafjach swych odmówili reformowanym pomocy religijnej.

Ten powód był pierwszym bodźcem do rozłamu. Wkrótce też zrozumiano, że administracyjne połączenie wyznań nietylko nie przyczyniało się do ich zjednoczenia, lecz owszem do uwydatnienia istniejących różnic. Powstała więc myśl powrotu do dawnego stanu rzeczy, czyli do ustanowienia oddzielnych konsystorzów augsburskiego i reformowanego i ogłoszenia zasad, według których miałyby zarządzać kościołami pod wiedza komisji rządowej spraw duchownych i oświecenia publicznego.

I oto na zasadzie reskryptu namiestnika z d. 12/24 marca 1836 roku ustanowiony został komitet naprzód dla ułożenia zbioru przepisów, jakich konsystorze obydwu wyznań będą obowiązane trzymać się w zarządzie sprawami kościołów, a to na wzór ustawy w Cesarstwie dla wyznania ewangelicko-augsburskiego, zatwierdzonej d. 28 grudnia 1832 roku, powtóre dla ułożenia projektu dekretu, mającego ustanowić w miejsce dotychczasowego Generalnego Konsystorza dwa Konsystorze, jeden dla wyznania augsburskiego, drugi dla reformowanego.

Do składu tego komitetu Wydział wyznań zaprosił następujące osoby: na prezydującego p. Aleksandra Engelke, na członków z wyznania augsburskiego ks. Jana Heweike, superintendenta z Płocka, ks. Jakóba Benni, pastora z Tomaszowa, oraz pp. Sztryka, urzędnika z biura namiestnika, i Augusta Drakę; z wyznania zaś reformowanego ks. Ludwika Teichmanna i p. Maurycego Woyda.

A chociaż prace komitetu dopiero w r. 1849 przez wydanie Ustawy kościelnej zostały uwieńczone skutkiem, to przez samo jego ustanowienie losy Konsystorza Generalnego w zasadzie zostały rozstrzygnięte.

Zachowano w większości pisownię oryginału z 1906 r.