W niniejszym artykule podjęto próbę przedstawienia stanowiska Kościołów ewangelickich w Polsce, reprezentowanych przez trzy Kościoły mniejszościowe noszące tę nazwę. Stanowisko to nie jest więc w pełni reprezentatywne dla całego środowiska Kościołów mniejszościowych, i to zarówno Kościołów zrzeszonych w Polskiej Radzie Ekumenicznej (siedem Kościołów), jak też i dla dziesiątków innych, mniejszych związków wyznaniowych działających w Polsce. To ograniczenie tematyczne spowodowane jest przede wszystkim brakiem materiałów na ten temat, gdyż zarówno Polska Rada Ekumeniczna (PRE) jak i środowiska Kościołów i Związków Wyznaniowych nie wypowiedziały się oficjalnie w tej sprawie i nie zajęły żadnych stanowisk oraz nie wydały opracowań. Ten stan rzeczy wynika z braku ekspertów kościelnych specjalizujących się w tej materii, albo jest konsekwencją stanowiska doktrynalnego niektórych Kościołów, z założenia zakazującego zajmowania się sprawami politycznymi, albo wypływa z przekonania, że oficjalne stanowiska tak małych grup religijnych nie mają żadnego realnego społecznego znaczenia w momencie podjęcia już tematu przez Kościół większości. Jedynym środowiskiem, które - oprócz Kościoła rzymskokatolickiego - poprzez Synody i oficjalne stanowiska władz Kościelnych w Polsce wypowiedziało się na ten temat, jest środowisko Kościołów ewangelickich.

Kościoły ewangelickie są reprezentowane w Polsce przez Kościół Ewangelicko-Augsburski (luterański), Kościół Ewangelicko-Reformowany i Kościół Ewangelicko-Metodystyczny¹. Te trzy Kościoły na mocy podpisanej przez nie Konkordii Leuenberskiej² (1974), choć zachowują i respektują swe odrębne tradycje wyznaniowe, urzeczywistniają wspólnotę kościelną polegającą na zgodności w kwestii nauczania Ewangelii i należytego sprawowania sakramentów (model jedności w “pojednanej różnorodności”).

Oficjalne stanowiska Kościołów ewangelickich w Polsce wobec procesów integracji europejskiej zostały zawarte m.in. w Oświadczeniu Rady Synodalnej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP ze stycznia 2000 roku³ oraz w Stanowisku Synodu Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP wobec procesu integracyjnego w Europie, zatytułowanym “Wspólna Europa”, z dnia 19 marca 2000 roku, dokumencie Kościoła Metodystycznego “Socjal Principles” (Zasady Socjalne), przyjętym przez Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w Polsce w 1996 roku, oraz w niedawnej deklaracji w sprawie integracji europejskiej przyjętej podczas wspólnego posiedzenia konsystorzy Kościołów ewangelickich w Polsce.

Tematyka ta podjęta jest głównie ze względu na potrzebę zebrania tych stanowisk i zestawienia ich z opiniami największego polskiego Kościoła - Kościoła rzymskokatolickiego, oraz określenia różnic w podejściu do omawianych zagadnień.

Załamanie się średniowiecznego Corpus Christianum w Europie doprowadziło do powolnego zaniku myślenia w kategoriach ogólnoeuropejskich. Kościół rzymskokatolicki ze swą silnie rozbudowaną władzą i silnym poczuciem uniwersalności swego Kościoła, był bardziej zainteresowany popieraniem procesów integracyjnych i uczestniczył od samego początku w tych procesach w zakresie oceny konsekwencji etycznych prawodawstwa Unii Europejskiej i kulturowo-aksjologicznych podstaw integracji.

Kościoły ewangelickie, podobnie jak i prawosławie, organizowały swe życie religijne w strukturach dopasowanych do granic państw, stąd wśród nich zainteresowania integracyjne były słabo eksponowane4 . Ten stan rzeczy trwał do drugiej połowy XIX wieku, tj. do momentu, w którym zrodził się współczesny ruch ekumeniczny. Głosząc potrzebę ponownego zjednoczenia rozproszonego chrześcijaństwa uczył on jednocześnie chrześcijan, zwłaszcza ewangelików i prawosławnych, myślenia w kategoriach ponadnarodowych. Choć integracja Europy rozumiana jako “zjednoczenie Zachodu” spotykała się po wojnie z zastrzeżeniami europejskich ewangelików, to w miarę poszerzania wspólnot europejskich o kraje tradycyjnie protestanckie, wkład Kościołów ewangelickich w dzieło integracji stawał się coraz większy. W przeszło 40-letnim okresie podziału Europy Kościoły protestanckie w ramach Konferencji Kościołów Europejskich i Rady Konferencji Episkopatów Europy podjęły wiele inicjatyw na rzecz zachowania jedności naszego kontynentu. Zaangażowanie to jednak nie popierało integracji Europy na fundamencie średniowiecznej cywilizacji chrześcijańskiej (res publica christiana). Zdaniem Kościołów ewangelickich nie można już osiągnąć takiej jedności Kościołów, w której nie byłoby miejsca na pluralizm, w której nie byłoby chronione prawo do różnorodności i odmienności przekonań. Europa nie może już być terenem chrześcijańskiego sprawowania władzy, lecz raczej miejscem służby i świadectwa chrześcijan⁵.

Istotne stanowiska w tej sprawie wypracowywane są przez Kościoły ewangelickie w ramach ich federacyjnych zrzeszeń typu Światowa Rada Kościołów⁶, Światowa Federacja Luterańska, Światowy Alians Kościołów Reformowanych, czy Zjednoczony Kościół Metodystyczny.

Stanowiska dotyczące integracji wspólne dla katolicyzmu i ewangelicyzmu opracowywane są dzięki współpracy pomiędzy Konferencją Kościołów Europejskich7 (1959) a Radą Konferencji Episkopatów Europy (1971). Owocem tej współpracy były Europejskie Zgromadzenia Ekumeniczne w Bazylei (1989) i Graz (1997), które przygotowały “Kartę Ekumeniczną” podpisaną 22 kwietnia 2001 r. w Strasburgu8 . Owa “Charta Oecumenica” jednoznacznie stwierdza, że “Kościoły opowiadają się za jednością Europy”. Zwraca jednak równocześnie uwagę, że europejski proces jednoczenia nie może ograniczać się do polityki i ekonomii. “Kościoły udzielają poparcia integracji kontynentu europejskiego. Bez wspólnych wartości jedność nie uzyska trwałego fundamentu. Jesteśmy przekonani, że duchowe dziedzictwo chrześcijaństwa stanowi inspirującą siłę, która przyczynia się do wzbogacenia Europy. Na fundamencie naszej chrześcijańskiej wiary pracujemy na rzecz Europy wrażliwej na problemy ludzkie i społeczne, w której przestrzegane są prawa człowieka i podstawowe wartości: pokój, sprawiedliwość, wolność, tolerancja, uczestnictwo i solidarność. (...) Jako Kościoły i jako wspólnoty międzynarodowe musimy przeciwdziałać niebezpieczeństwu przekształcenia Europy w zintegrowany Zachód i zdezintegrowany Wschód”⁹.

W wyniku zmian terytorialnych i niekorzystnej sytuacji politycznej po II wojnie światowej, rola społeczno-polityczna Kościołów ewangelickich w Polsce jest obecnie poważnie zmarginalizowana. Nie oznacza to jednak zupełnego ich wyeliminowania z życia społeczno-politycznego, o czym świadczy choćby udział w życiu społecznym takich polityków, jak premier Jerzy Buzek, wicemarszałek Senatu Marcin Tyrna, senator Edward Wende.

Diasporyczny charakter Kościołów ewangelickich nie jest też przeszkodą we wnoszeniu ich niemałego wkładu w integrację europejską, i to przynajmniej z dwóch względów. Kościoły ewangelickie na płaszczyźnie europejskiej zrzeszone federacyjnie, stanowiły w przeszłości i stanowią obecnie znacznie mocniejszą w tym względzie niż w Polsce siłę społecznego oddziaływania, a po drugie Kościoły ewangelickie (luterański i reformowany) ze względu na swe osiągnięcia w dziedzinie oświaty, kultury i gospodarki, znacząco wpisały nasz kraj w szeroki kontekst europejski z najlepszymi jego wartościami, jak “etos pracy i uczciwości”. Można również wskazać na znaczący wkład tych Kościołów w przygotowanie integracji (np. rozpoczęcie pojednania polsko-niemieckiego poprzez wydanie w 1965 roku “Memorandum”, działalność “Akcji Pokuty” na terenie Oświęcimia, regularny dialog i współpraca pomiędzy Polską Radą Ekumeniczną a Ewangelickim Kościołem Niemiec).

W oficjalnych dokumentach na temat wstąpienia do Unii Europejskiej Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP widzi korzyści wypływające z integracji ze strukturami Unii Europejskiej, które przewyższają ewentualne wyrzeczenia i trudności. Kościół liczy, że w ramach Unii Europejskiej Kościoły “diaspory” będą traktowane partnersko, zgodnie z duchem pluralizmu. Zjednoczenie Europy, jak to formułuje wspomniane oświadczenie Rady Synodalnej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP, jest możliwe przede wszystkim na drodze pojednania, które nie utraci bogactwa jakim jest różnorodność. Określenie “pojednana różnorodność”, które zrodziło się w ruchu ekumenicznym i prowadzi do pełnej jedności w Jezusie Chrystusie, może stać się wzorem dla jednoczącej się Europy. W oświadczeniu tym dostrzega się również poważne zagrożenia. Dostrzega się niebezpieczeństwo przeniesienia granicy podziału między Wschodem a Zachodem, i w związku z tym zaleca takie budowanie nowych stosunków poprzez pojednanie Polski ze wschodnimi sąsiadami, aby proces integracji europejskiej nie zakończył się na Bugu¹⁰. Zbliżeniu między narodami Wschodu i Zachodu Europy służyła m.in. zwołana w dniach 14-16 września 2001 roku w Bielsku-Białej konferencja Komitetu ds. Komunikacji Luterańskich Kościołów Mniejszościowych w Europie (KALME), w której uczestniczyli zwierzchnicy wielu Kościołów luterańskich Europy.

W stanowisku Synodu “Wspólna Europa” polscy ewangelicy składają podziękowanie ojcom Europejskiej Wspólnoty, którzy kierując się chrześcijańskim duchem jedności zaszczepili idee integrujące w stworzonych standardach wolności, praw człowieka i poszanowania odmienności. Przyznają też, że posiadając wspólne korzenie cywilizacyjne, pomimo różnych dróg samorealizacji nigdy nie odłączyli się od ideałów i zasad obowiązujących w Europie. Kościoły ewangelickie szczególnie utożsamiają się z etyką i wzorem państwa opieki socjalnej w ramach gospodarki wolnorynkowej. Podkreślają również istnienie od samego początku demokratycznych, a więc podlegających ocenie społecznej ogółu, struktur Kościoła w Rzeczypospolitej. Wśród uwag należy wymienić konieczność otwartej i intensywnej polityki dialogu społecznego, informowania o procesach transformacji i integracji, jak również o przeciwdziałaniu negatywnym zjawiskom towarzyszącym tym procesom. Gwarancje socjalne i prawa ludzkie nie mogą być naruszone przez procesy integracyjne. Do niepokojących zjawisk zaliczono ksenofobiczne postawy prowadzące do wyolbrzymiania zagrożeń ze strony nowych członków mających przystąpić do Unii, podsycanie wrogości wobec tych, którzy są inni z uwagi na język, płeć, rasę czy wyznanie, oraz wykorzystywanie frustracji części społeczeństwa poprzez podsycanie poglądów, iż procesy integracyjne i globalizacja są zaprzeczeniem narodowej tożsamości, patriotyzmu i rozwoju zgodnego z interesem narodowym. Szczególnie podkreślono niektóre niebezpieczeństwa cywilizacji globalnej, takie jak brak odniesienia do wieczności i absolutu, niemożność zapobieżenia zagrożeniom i nadużyciom, wykorzystywanie efektów globalizacji przez najbogatszych i najbardziej zaawansowanych w rozwoju, sprowadzenie natury ludzkiej do finansowego wymiaru homo finansiarus.

Stanowisko Synodu również przestrzega przed błędnym domniemaniem, że naród polski w ciągu kilku lat uzyska zdobycze i warunki życia, które inne narody wytwarzały ciężką pracą przez kilka pokoleń. Kościoły ewangelickie są przekonane, że we wspólnym europejskim domu będzie obowiązywać zasada równości wobec spraw wiary, zasada przestrzegania praw mniejszości oraz zakaz dyskryminacji. Stanowisko Synodu kończy się konkluzją: “Nie chcemy przywilejów, specjalnych względów czy bezzasadnej tolerancji. Zasługujemy jednak na partnerstwo i rzetelność we wzajemnym traktowaniu. (...) Jako Kościół, który pragnie aktywnie służyć potrzebującym, pragniemy wyrazić nadzieję, że będąc pozarządowym partnerem społecznym pragniemy być włączeni do polityki socjalnej, społecznej i rodzinnej w ramach Unii Europejskiej i jej instytucji. Uważamy bowiem, że pozamerkantylne cele i nie podporządkowane wyłącznie ekonomicznym kategoriom działania Unii są niezbędnym warunkiem postępu i przekonania o celowości integracji”.

Zaprezentowane stanowisko wypływa z dotychczasowych założeń i praktyki Kościołów ewangelickich, które od początku niezmiennie stoją na gruncie sprawiedliwości, wolności, pojednania i ekumenizmu. Nawiązuje ono również do powszechnych stanowisk Kościołów ewangelickich w Europie i jest pochodną przyjętych postanowień dla całego chrześcijaństwa europejskiego zawartych w “Charta Oecumenica”.

Stanowiska w sprawach integracji i globalizacji Kościołów ewangelickich i Kościoła rzymskokatolickiego w zasadzie są zbieżne, jedynie akcenty rozwiązań położone są w innym miejscu. O ile Kościoły ewangelickie pozytywy integracji dostrzegają w możliwości wzmocnienia swej pozycji i znaczenia poprzez praktyczne zagwarantowanie praw pluralistycznego świata oraz w budowaniu pomostu między Wschodem a Zachodem, o tyle Kościół rzymskokatolicki swą szansę upatruje w przekazywaniu obecnych w polskim chrześcijaństwie wartości zeświecczonej Europie w duchu “nowej ewangelizacji” i inkulturyzacji ewangelii. Wśród zagrożeń Kościoły ewangelickie dostrzegają niebezpieczeństwo niezakończenia integracji i ustalenia nowej granicy podziału Europy między Kościołami zachodnimi a prawosławnym, oraz widzą możliwość nieprzestrzegania praw wolności i sprawiedliwości, w szczególności poprzez akceptowanie nie zawsze sprawiedliwych i równoprawnych rozwiązań prawnych w sprawach Kościołów mniejszościowych. Kościół rzymskokatolicki w Polsce zagrożenia widzi głównie w możliwości wpływu zachodniego zeświecczenia na tradycyjny model polskiego katolicyzmu i prawnego zaakceptowania relatywnych zasad etycznych (aborcja, śluby homoseksualistów, klonowanie itd.), oraz globalizacji doprowadzającej do czystego kolektywizmu i skrajnego indywidualizmu¹¹. Całe chrześcijaństwo w Polsce dostrzega w procesie integracji możliwości tworzenia jednego organizmu poprzez poprawę standardów życiowych oraz ponownego włączenia się do europejskich struktur.

Obecnie w chrześcijaństwie polskim reprezentowanym przez Kościół rzymskokatolicki i Kościoły mniejszościowe można wyróżnić co najmniej trzy postawy:

Zwolennicy chrześcijaństwa reprezentowanego przez trzecią grupę są tylko gotowi do stawienia czoła wyzwaniom stojącym przed Kościołami w przyszłej Unii Europejskiej. Rozszerzenie tego chrześcijańskiego myślenia będzie w pełni możliwe, gdy polski katolicyzm na wzór zachodni przekształci się w formację akceptującą pluralizm, a środowiska Kościołów mniejszościowych będą żyły budowaniem pozytywnych wartości poszczególnych wiernych, a w mniejszym stopniu karmiły się kompleksami z przeszłości wobec Kościoła większości. Z tej perspektywy ocena przygotowań Kościołów do integracji z Kościołami w Unii Europejskiej nie nastraja zbyt optymistycznie i nie jest pozytywna.

Można jednak równocześnie postawić tezę, iż Kościoły w Polsce są lepiej przygotowane do wejścia w struktury europejskie niż inne dziedziny naszego życia. Składają się na to dwa specyficzne zjawiska:

Akceptowanie różnych rozwiązań prawnych w tej dziedzinie w Unii Europejskiej może rodzić jednak obawę w Kościołach “diaspory” krajów ubiegających się o wejście do Unii Europejskiej, w których rozwiązania prawne Kościołów nie są jeszcze do końca uregulowane i istnieje możliwość naruszania praw wolności i sumienia lub też brak możliwości ich wyegzekwowania. Przykładem może być Grecja, która jako nowo przyjęty członek Unii Europejskiej faworyzuje w swym kraju prawosławie. W Polsce wszystkie Kościoły PRE jako Kościoły “diaspory” mają obecnie uregulowane swe stosunki z państwem na podstawie ustaw Kościół - państwo. Po raz pierwszy w historii Polski mniejszości religijne mają zabezpieczone te same prawa, które przysługują Kościołowi rzymskokatolickiemu. Zagrożenia Kościołów mniejszościowych nie leżą więc w niewłaściwych rozwiązaniach prawnych, lecz w praktycznej możliwości egzekwowania tego prawa. Kościoły mniejszościowe powinny przed wejściem do Unii Europejskiej zabezpieczyć jak najlepiej swe żywotne interesy, aby w pluralistycznym społeczeństwie europejskim móc intensywniej współdziałać ze swymi konfesyjnymi odpowiednikami.

W wejściu do Unii Europejskiej Kościoły ewangelickie mimo wszystko upatrują szansę ściślejszej współpracy w ramach europejskich organizacji konfesyjnych i ekumenicznych, z zachowaniem swej odmienności kulturowo-historycznej.

2 Konkordia Leuenberska jest porozumieniem doktrynalnym podpisanym przez przedstawicieli wszystkich Kościołów luterańskich, reformowanych, ewangelicko-unijnych, anglikańskich (od 1991 r.) i metodystycznych (od 1996 r.). Konkordia jest najistotniejszym porozumieniem ekumenicznym zawartym po drugiej wojnie światowej.

3 Oświadczenie to wraz z niżej przywołaną deklaracją jest opublikowane w niniejszym numerze “Ewangelika” w dziale “Dokumenty” (przyp. redakcji).

4 Nie znaczy to, że ewangelicy nie wnosili projektów pojednania Europy na przestrzeni ostatnich wieków. Wśród projektów zjednoczeniowych nie zabrakło również projektów różnowierców. Plan króla czeskiego Jerzego (husyty) przewidywał plan zjednoczenia Europy wykluczający czynnik religijny i polityczny. Przewidywał powołanie wspólnego europejskiego parlamentu, który byłby równocześnie trybunałem rozjemczym w sprawach międzynarodowych, oraz utworzenie wspólnoty finansowej i wspólnych sił zbrojnych. Francuski hugenota Maksymilian Sully w okresie wojny trzydziestoletniej proponował utopijną koncepcję, polegającą na podzieleniu Europy na dwanaście księstw. Autorem innego projektu był Jan Amos Komensky, który w dziele “Panegersia” (Wszechnaprawa) stwierdził, że należy przeprowadzić plan wszechstronnego odrodzenia Europy poprzez usunięcie z niej zła, ciemnoty, wszelkich ucisków, sporów i wojen. Drogą do tego miało być obalenie dynastii Habsburgów w politycznym, a papiestwa w religijnym życiu Europy. Uważał on za konieczne zwołanie powszechnego soboru, obejmującego wszystkie kierunku chrześcijaństwa, a w przyszłości i innych religii.

5 Przesłanie takie wygłosił goszczący w Polsce w lipcu 2000 roku przewodniczący Rady Ewangelickiego Kościoła Niemiec, ks. bp Manfred Kock, który powiedział: “Pojednanie w Europie musi odbywać się na płaszczyźnie wolności i sprawiedliwości społecznej. I w tym duchu rozumiemy naszą misję chrześcijańską w jednoczącej się Europie. (...) Kościołom nie chodzi o triumfalistyczną odnowę Europy, lecz o to, aby były nią natchnione wszystkie warstwy społeczne - także i te, które wywodzą się z kościelnej tradycji. Europa jest starsza niż Kościoły, a jej kultura ma korzenie również judaistyczne”.

6 Światowa Rada Kościołów skupia 337 Kościołów ze 120 krajów i ogółem obejmuje 500 milionów wiernych z Kościołów tradycji ewangelickiej, prawosławnej i starokatolickiej.

7 Konferencja Kościołów Europejskich jest najlepszą reprezentantką chrześcijaństwa nierzymskokatolickiego na kontynencie europejskim. Aktualnie do Konferencji należy 125 Kościołów tradycji protestanckiej, anglikańskiej, starokatolickiej i prawosławnej. Z wielu jej inicjatyw na uwagę zasługują: pilotowanie projektów zmierzających do pojednania w Irlandii Północnej, organizowanie konsultacji i studiów poświęconych stosunkowi Kościoła
do obecności muzułmanów w Europie, działania na rzecz pojednania stron w konfliktach na terenie byłej Jugosławii.

8 “Karta Ekumeniczna” jest doniosłym dokumentem zawierającym podstawowe kryteria ekumeniczne i integracyjne. Konferencja Kościołów Europejskich (KKE) i Rada Konferencji Episkopatów Europy (CCEE) na II Europejskim Zgromadzeniu Ekumenicznym w Graz zleciła reprezentantom różnych Kościołów europejskich przygotowanie projektu “Karty”, który został w 1999 roku przesłany wszystkim Kościołom. Do września 2000 roku władze KKE i CCEE otrzymały 150 odpowiedzi, zawierających komentarze, uwagi i propozycje zmian. Nowy tekst po uwzględnieniu tych uwag został przedłożony pod koniec stycznia 2001 roku Wspólnemu Komitetowi KKE i CCEE i spotkał się z jego aprobatą. “Kartę Ekumeniczną” podpisali przewodniczący Rady Kościołów Europejskich metropolita Jeremie oraz przewodniczący Rady Konferencji Episkopatów Europy kard. Miroslav Vlk.

9 “Carta Oecumenica” - wytyczne dla rozwoju współpracy Kościołów w Europie, rozdział III “Nasza wspólna odpowiedzialność w Europie”, punkt 7 “Wspólne kształtowanie Europy”.

10 Stanowisko takie zostało zawarte w przygotowanym przez Polską Radę Ekumeniczną i Kościół Ewangelicki Niemiec dokumencie “Pojednanie - nowe linie podziałów w Europie” i przedstawione na II Europejskim Zgromadzeniu Ekumenicznym w Graz w 1997 roku.

11 M.Z. Fryzyngi, Kongres Renovabis: Kościół a integracja europejska - Katedry w cieniu wieżowców, “Tygodnik Powszechny” 2002, nr 36, s. 10.

Tekst umieszczony dzięki uprzejmości Redakcji kwartalnika "Ewangelik", www.luteranie.pl/ewangelik. "Ewangelik", nr 2.