ZNACZENIE ROKU KOŚCIELNEGO:

O wygłoszenie referatu pod powyższym tytułem prosił mnie Biskup naszej Diecezja Katowickiej ksiądz biskup Tadeusz Szurman. Jest to zresztą kontynuacja referatów związanych z wprowadzeniem w życie liturgiczne nowego Śpiewnika Ewangelickiego w ubiegłym roku (2002) wygłaszanych przez ks. Adama Malinę i przeze mnie.

Bowiem nasz nowy Śpiewnik Ewangelicki z roku 2002 jest czymś więcej aniżeli tylko śpiewnikiem. Jest on także modlitewnikiem i książką związaną z liturgią, a tym samym i z rokiem kościelnym.

W tzw. „fioletowej“ jego części pod numerem 964 znajduje się cały rok kościelny podzielony na trzy części.

Nie chciałbym w tym miejscu przedstawiać konfirmacyjnych wiadomości związanych z rokiem kościelnym, niemniej jednak gwoli przypomnienia akademickich wiadomości pragnę nawiązać do tychże akademickich wiadomości z teologii praktycznej, szczególnie z jej części zwaną „liturgiką“.

Na pytanie co to jest rok kościelny, nasz profesor teologii praktycznej (w latach 1956–1960) ks. biskup dr Andrzej Wantuła odpowiadał: „Jest to chrześcijańska podziałka czasu ustalona przez Kościół“, w której przedstawione są dzieje zbawienia.“ Reformacja luterańska zachowała rok kościelny i jego podział zgodny z tradycją Kościoła zachodniego, a więc katolickiego.

Najważniejszym świętem roku kościelnego jest „niedziela“ – pamiątka zmartwychwstania Jezusa Chrystusa i dzień założenia Kościoła chrześcijańskiego, Dzień Pański zwany w języku greckim „Kyriake“, a w języku łacińskim „Domenica“, w niemieckim „Sonntag“ od łacińskiego „Dies solis“ tzn. „Dzień słońca“. Najlepiej treść tego dnia wyraża jednak język rosyjski, gdy mówi o „Woskriesenje“, a więc „Zmartwychwstanie“. Dlatego w ten dzień zawsze świętowano Wieczerzę Pańską (por. Dz 20,7).

Poszczególne niedziele złączone są z sobą w roku kościelnym i przedstawiają historię zbawienia w trzech okresach: Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zesłanie Ducha Świętego. Te święta dzielą rok kościelny na część świąteczną zwaną też „Półroczem PANA“, do którego należą właśnie powyżej wspomniane trzy okresy świąteczne, oraz część bezświąteczną zwaną „Półroczem Kościoła“

A. PÓŁROCZE PANA:

I. W OKRESIE BOŻEGO NARODZENIA występują trzy czasy świąteczne:

• Adwent, świąteczny okres Bożego Narodzenia i czas epifaniny. Rok kościelny rozpoczyna się adwentem, a adwent rozpoczyna się dokładnie w I Niedzielę Adwentu. Przed 25 grudnia muszą być zawsze 4 niedziele Adwentu (4 Niedziela Adwentu może wypaść co kilka lat nawet 24 grudnia). Adwent był czasem przygotowania do Bożego Narodzenia, jest czasem pokuty, przypomnieniem pierwszego adwentu przed narodzeniem Chrystusa (proroctwa o przyjściu Mesjasza, ale i wcielenie – inkarnacja Syna Bożego w ciele Marii Panny) i jest przypomnieniem drugie adwentu, a więc powtórnego przyjścia Pańskiego, na które chrześcijaństwo oczekuje.

• Czas Bożego Narodzenia trwa od 24 grudnia o zachodzie słońca do 5 stycznia i jest wspomnieniem przyjścia na ten świat zgubiony“ jednorodzonego Syna Bożego.

• Czas epifanijny: od 6 stycznia Święta Epifanii – Objawienia Pańskiego do Ostatniej Niedzieli po Epifanii (6). [3 Niedziele przedpostne należą częściowo do czasu epifanijnego a częściowo już do okresu postnego, stanowią pomost pomiędzy epifanią a postem. W tradycji polskiej, a tym samym Śląska Cieszyńskiego, jeśli chodzi o luteranizm, okres Bożego Narodzenia zawsze kończył się w dniu 2 lutego, a więc w Święto Oczyszczenia Marii Panny. Następnego dnia usuwano z kościołów choinki i wszelkie akcesoria świąteczne.

II. 0KRES WIELKANOCY zawiera również „czasy“:

• Czas pasyjny („Passio“ – „Męka“) rozpoczyna się zawsze w środę po Niedzieli Estomihi zwaną też „Środą Popielcową“ jest to dzień pokuty rozpoczynający czas pasyjny – CZAS POSTU. Trwa on 6 tygodni i 4 dni. Jest wspomnieniem męki i śmierci Pańskiej. Pierwotnie był to czas przygotowywania katechumenów do chrztu świętego, który odbywał się w Wielką Sobotę w nocy, stąd „WIELKA NOC“. W te noc katechumeni zostali zanurzeni w śmierć i zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Dlatego tez teksty niedzielne, zwłaszcza Ewangelie starokościelne mówią o praprzyczynie grzechu (Invocavit) i o mocy krwi Jezusa Chrystusa. Niedziele pasyjne nie były dniami pokuty, stąd na Śląsku Cieszyńskim jeszcze do niedawna (do lat 70 XX wieku) księża używali jako stroju liturgicznego nie tylko czarnej togi ale i białej komży( np. w Istebnej nawet w Wielki Piątek księża używali do liturgii Sakramentu Ołtarza białej komży cieszyńskiej). Natomiast szczególnie w piątki pasyjne były w Kościele dniami pokuty i postu, były dniami rozpamiętywania męki Pańskiej, zanurzeniem się duchowo w śmierć Jezusa Chrystusa (zawsze używano tylko czarnej togi). Lud, zwłaszcza wiejski, przychodził jeszcze do niedawna do kościołów ubrany na czarno. Najważniejszym okresem czasu pasyjnego jest Wielki Tydzień rozpoczynający się w Niedzielę Palmową. Najważniejszymi dniami tego tygodnia były zawsze trzy dni, stąd nazywano je z łaciny „TRIDUUM PASCHALNYM“ (Trzema dniami przejścia): Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielka Sobota, zwłaszcza jej noc zwiastująca wielką radość zmartwychwstania Pańskiego, przejścia „z śmierci do życia“. Stąd w liturgii eucharystycznej od wieków aż po dzisiejsze czasy w prefacji wielkanocnej śpiewamy: „On bowiem jest prawdziwym Barankiem Bożym, / który zgładził grzechy świata. / On przez Swoją śmierć zniweczył śmierć naszą / i zmartwychwstając przywrócił nam życie. / “

• Czas wielkanocny trwa również 6 niedziel wielkanocnych i zakończony jest zawsze w czwartek po Niedzieli Rogate Świętem Wniebowstąpienia Pańskiego (pali się przy chrzcielnicy „świeca wielkanocna“ zwana nieraz paschałem).

III. OKRES ZESŁANIA DUCHA ŚWIĘTEGO

Przygotowaniem do tego okresu jest właściwie Niedziela Exaudi. Kościół obchodzi dwa dni świąteczne: w niedzielę Zesłanie Ducha Świętego, a w poniedziałek pamiątkę założenia Kościoła, albowiem Duch Święty jest matką Kościoła, który go zrodził ( w niektórych językach słowo „Kościół“ jest rodzaju żeńskiego). Podsumowaniem trzech wielkich świat chrześcijańskich jest Święto Trójcy Świętej (TRINITATIS) ku uczczeniu Bożej Trójcy, Boga w Trójcy Świętej Jedynego.

B. PÓŁROCZE KOŚCIOŁA:

I. Okres „potroiczny“: Obejmuje od 1 do 27 niedziel, w tym trzy ostatnie zawsze poświęcone są sprawom eschatologicznym.

II. Dni poświęcone świętym i Kościołowi.

Reformacja ograniczyła dni poświęcone świętym do dni pochodzenia biblijnego. W te dnie jak mówią Księgi Wyznaniowe mamy nie świętym oddawać cześć, ale jak jest powiedziane w XXI artykule Konfesji Augsburskiej: „Kościoły nasze uczą o czci świętych, iż świętych można stawiać jako wzór do naśladowania ich wiary i dobrych uczynków, zależnie od powołania...“ Temu celowo służą wszystkie święta roku kościelnego poświęcone świętym i Kościołowi.

Oprócz starokościelnych świąt pozostawionych przez Reformację, w okresie poreformacyjnym powstawały różne święta o charakterze luterańskim lub w ogóle protestanckim. Mimo, że Reformacja szwajcarska zwingliańsko–kalwińska w ogóle nie przywiązywała uwagi do roku kościelnego, a kazania wygłaszano wg „lectio continua“, a Reformacja luterańska nie chciała mnożyć świąt, to jednak takie święta powstały:

• poświęcone Reformacji: 25 czerwca (Pamiątka Konfesji Augsburskiej), 31 października (Pamiątka Reformacji obchodzona dopiero od XVIII stulecia).

• W niedzielę po Św. Michale (29 IX), a więc pomiędzy 30 września a 6 października zaczęto obchodzić w Kościele ewangelickim Dziękczynne Święto Żniw.

• Po najazdach tureckich, po chorobach zakaźnych, czy jak to było w monarchii austro–węgierskiej po ogłoszeniu przez papieża dogmatu o Niepokalanym Poczęciu Marii Panny w dniu 8 grudnia, zaczęto obchodzić DZIEŃ POKUTY I MODLITWY, na wiosnę (Popielec w Królestwie Kongresowym), oraz na jesieni – środa po Przedostatniej Niedzieli Roku Kościelnego ( w krajach pruskich), lub 8 grudnia na Śląsku Cieszyńskim (zabór austriacki).

• Pamiątka położenia kamienia węgielnego lub poświęcenia kościoła; przywrócono ją w luteranizmie zwłaszcza po okresie kontrreformacji, jako wdzięczność za posiadanie znowu własnej świątyni. W Kościele obchodzono ją już od VI wieku, a zaniechano w czasach Reformacji ze względu na jarmarczny charakter tego święta w średniowieczu.

• Pamiątką umarłych: pierwotnie obchodzona 2 listopada. W pruskich Kościołach Krajowych dekretem króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III w roku 1816 ku wspomnieniu ofiar wojen napoleońskich w Ostatnią Niedzielę Roku Kościelnego zaczęto obchodzić Niedzielę Umarłych. W Polsce po II wojnie światowej Kościół Ewangelicki jako nie podlegający pruskiej kancelarii królewskiej powrócił do wspominania pamięci umarłych w dniu 1 listopada, a więc z całym narodem polskim. Księgi symboliczne luteranizmu nie zabraniają modlić się za umarłych, natomiast są przeciwne mszy za umarłych, ponieważ Komunii Święta jest tylko dla żywych.

• Stary i Nowy Rok zaczęto obchodzić najpierw w Niemczech w roku 1775.

WPŁYW ROKU KOŚCIELNEGO NA DZIAŁANIA DUSZPASTERSKIE

Poszczególne święta i okresy roku kościelnego uświadamiają wiernym zbawcze działanie Jezusa Chrystusa, cel Jego przyjścia na ziemię, znaczenie Jego ofiary krzyżowej, nadzieja dana nam w Jego zmartwychwstaniu, oczekiwanie na Jego powtórne przyjście (wymiar eschatologiczny). Wspominanie świętych Pańskich, czy tych, którzy wyprzedzili nas do wieczności „ze znamieniem wiary“, przykład ich życia, wiary i umierania – to wszystko ma wpływ na życie religijne naszych wiernych i nas jako ich pasterzy. Dlatego też rok kościelny powinien być wykorzystywany do przybliżenia Ludowi Bożemu dzieła zbawienia w Jezusie Chrystusie. Ku temu służą środki łaski Bożej darowane nam w SŁOWIE BOŻYM I SAKRAMENTACH ŚWIĘTYCH, które są kanałami po których spływa do serc wierzących łaska Boża. O tym dokładnie mówi nam Pragmatyka Służbowa Kościoła Ewangelicko - Augsburskiego w RP przyjęta przez Kościół na 4 sesji X Synodu Kościoła, która weszła w życie Kościoła w I Niedzielę Adwentu, dnia 28 listopada 1999 r. O tym mówi nam także najnowszy Śpiewnik Ewangelicki z roku 2002. Są to dokumenty obowiązujące wszystkich wiernych Kościoła zarówno świeckich jak i duchownych w tym samym stopniu. Trzymanie się tych obowiązujących dokumentów może nam wszystkim być wielką pomocą we wszelkich działaniach duszpasterskich:

I. Słowo i Sakrament. Dokumenty te mówią wyraźnie, że ośrodkiem życia religijnego jest nabożeństwo z jego dwoma wierzchołkami: kazaniem i sprawowaniem Sakramentów Chrztu Świętego i Ołtarza. O ile to tylko możliwe, w każdej parafii nabożeństwo niedzielno - świąteczne powinno być połączone, jako jedna całość ze zwiastowaniem Słowa Bożego i sprawowaniem Sakramentu Ołtarza. Niestety, były czasy, że wyprowadzono Sakrament Ołtarza z nabożeństwa głównego w naszym Kościele w Polsce i upłynie wiele dziesiątek lat zanim Sakrament Ołtarza stanie się integralną częścią nabożeństwa w tych zresztą nielicznych parafiach naszego Kościoła, głównie w Diecezji Cieszyńskiej i kilku parafiach w Diecezji Katowickiej. Do tego powinniśmy konsekwentnie zdążać, bo tylko w Słowie zwiastowanym i w Słowie sakramentalnym obecny jest Chrystus, który jest naszą „mocą i siłą“. To powinniśmy sobie i naszym wiernym nieustannie uświadamiać.

II. Zresztą nasi wierni to doskonale wyczuwają idąc gromadniej niż kiedy indziej w okresie Adwentu i Postu do Sakramentu Ołtarza. Tego nam nie wolno zaniedbać! Przeciwnie, powinniśmy w tym czasie szczególnie zachęcać naszych współwyznawców do częstego udziału w Sakramencie Ołtarza dając im własny przykład. Także powinniśmy zachęcać naszych chorych i seniorów, ich rodziny do zapraszania księdza w tym okresie do domów i szpitali z Sakramentem Ołtarza. Adwent i Post, ale także wszystkie święta są szczególnym okresem do ścisłego połączenia się wiernych ze swoim Panem i swoim Zbawicielem. Dlatego też my duszpasterze nie zaniedbajmy tego naszego obowiązku wykorzystania tej części roku kościelnego do szczególnych działań duszpasterskich.

III. Rok Kościelny może, powinien i jest wykorzystywany do wpływania na duszę naszych wiernych. Myślę tu o czynnym udziale dzieci i młodzieży w nabożeństwach okresu adwentowego, Bożego Narodzenia, adwentówki, „gwiazdki“, uroczystości wielkanocne i t.p.

IV. Należy wykorzystać ku dobremu dobre tradycje naszego Kościoła lub naszych parafii. W okresie Adwentu i czasu pasyjnego nie urządzamy żadnych spotkań o charakterze towarzyskim, nie udzielamy ślubów i wierni nie powinni organizować wesel. Był taki dobry zwyczaj w naszym Kościele, że w I święto Bożego Narodzenia, Wielkanocy i Zesłania Ducha Świętego nie organizowało się żadnych uroczystości o charakterze ogólnokościelnym lub diecezjalnym. Ten dzień należał do Chrystusa i do naszych rodzin. Czy da się to utrzymać? Także we wspomniane już TRIDUUM paschalne, a więc Wielki Czwartek, Wielki Piątek i w Wielką Sobotę / Wielkanoc, nie urządza się żadnych ewangelizacji, rekolekcji, ani uroczystości. Te szczególne dnie powinny być czasem ciszy, „wejścia w siebie“ i czasem wielkiej powagi. Ojcowie naszej wiary w Wielki Piątek nie tylko nic nie robili, nie jedli i nie pili, ale nawet nie rozmawiali, po za tym tylko co konieczne.

V. Rekolekcje dla dzieci i młodzieży powinny być organizowane w czasie pasyjnym aż do Wielkiej Środy włącznie. Odnowiona liturgia nowego Śpiewnika Ewangelickiego (2000) stwarza ku temu wiele możliwości przez własne „proprium“, także w Wielki Poniedziałek, Wtorek i Środę [patrz: SE 40].

VI. Myślę, że tych działań duszpasterskich, które umożliwia nam rok kościelny i odnowiona liturgia naszego nowego śpiewnika, jak i przepisy Pragmatyki Służbowej, jest jeszcze więcej niż tu zostało wypowiedziane i przedstawione. Wykorzystajmy wszelkie możliwości jakie daje nam rok kościelny, aby Chrystus był zwiastowany i uwielbiony, aby coraz to więcej ludzi zbliżyło się do Chrystusa, poznało Go jako swego Pana i Zbawiciela, i aby przyjęło Go do serc i do domów, do codziennego życia.