Pozycja Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej - podobnie jak i innych kościołów i związków wyznaniowych - regulowana jest na podstawie art. 25 Konstytucji RP z 1997 r. Jednakże bezpośrednie uregulowanie kwestii osobowości prawnej znajdujemy w Ustawie z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1994 nr 73, poz. 323 ze zm.: 1997 nr 90, poz. 557, nr 28, poz. 153; 1998 nr 59, poz. 375; 1998 nr 106, poz. 668) oraz w Ustawie z dnia 17 maja 1898 r. o wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 1989 r., poz. 375 z zm.: z 1989 r. nr 29, poz. 155; z 1990 r. nr 51, poz. 297; nr 55, poz. 321; nr 86, poz. 504; z 1991 r. nr 95, poz. 425; z 1993 r. nr 7, poz. 34; z 1998 r. nr 59, poz. 375.).

Ostatnia z wymienionych ustaw jest właściwa w sprawach nieuregulowanych przez Ustawę o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego (art. 5 § 1), która stanowi zbiór przepisów szczególnych dla Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego na podstawie art. 25 ust. 5. Konstytucji RP.

Ochrona praw Kościoła

Warto przy tym zwrócić uwagę, że Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP jako akt szczególny może być zmieniona wyłącznie po wyrażeniu opinii przez Synod Kościoła (art. 5 § 2). Każde uszczuplenie Jego praw może skutkować wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego na podstawie art. 191 ust. 1 pkt. 5) Konstytucji RP i art. 11 § 3 Ustawy o wolności sumienia i wyznania w zakresie określonym przez art. 188 Konstytucji na zasadach rozdziału II Ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, (Dz.U. z 1997 nr 102, poz. 643 z późń. zm.) oraz rozdziału II Uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 1997 r. w sprawie regulaminu Trybunału Konstytucyjnego (M.P. z 1997 nr 81, poz. 788 z późń. zm.) w sprawie naruszenia art. 25 Konstytucji RP z 1997 r.

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP jako całość osobowość prawną posiada na podstawie art. 7 § 1. Ten sam przepis ustanawia także osobowość prawną poszczególnych grup jednostek organizacyjnych Kościoła: diecezji, parafii i diakonatów. W dniu wejścia w życie ustawy osobowość prawną z art. 7 § 1 zgodnie z art. 46 posiadały 134 parafie, 6 diecezji (warszawska, cieszyńska, katowicka, mazurska, pomorsko-wielkopolska, wrocławska) oraz 1 diakonat (Ewangelicki Diakonat Żeński "Eben-Ezer" w Dzięgielowie). Inne istniejące diakonaty (zgromadzenia sióstr-diakonis) zostały zamknięte pod naciskiem władz PRL. Ich majątek posłużył w latach 90-tych do stworzenia niepublicznych diakonijnych zakładów opieki zdrowotno-sanatoryjnej (np. Tabita w Konstancinie-Jeziornej), które posiadają osobowość prawną na podstawie innych przepisów.

Osobowość prawną uzyskać mogą także inne jednostki organizacyjne Kościoła niż rodzajowo określone w art. 7 § 1 każdorazowo na podstawie rozporządzenia Ministra - Szefa Urzędu Rady Ministrów na podstawie art. 7 § 2 Ustawy. Do chwili obecnej w ten sposób utworzono dwie prawne osoby kościelne: Centrum Misji i Ewangelizacji Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1998 r. nr 6 poz. 18) oraz Diakonię Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1999 r. nr 20 poz. 178), jeszcze na podstawie rozporządzeń Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. W roku 2002 w tym także trybie osobowość prawną otrzymało Ewangelickie Duszpasterstwo Wojskowe.

Osobowość prawną jednostki określone rodzajowo w art. 7 § 1, inne niż wymienione w Załączniku do Ustawy na mocy art. 46, uzyskują z chwilą powiadomienia o ich powstaniu właściwego organu administracji rządowej (art. 8 § 2). Organem takim odnośnie diecezji jest minister właściwy do spraw wyznań religijnych, a w sprawach parafii i diakonatów - wojewoda według właściwości terytorialnej (art. 8 § 3). Powiadomienie zgodnie z art. 8 § 4 powinno zawierać nazwę kościelnej osoby prawnej, jej siedzibę, a - w odniesieniu do diecezji i parafii - ich zasięg terytorialny. Odpis powiadomienia z umieszczonym na nim potwierdzeniem odbioru jest dowodem uzyskania osobowości prawnej (art. 8 § 6). Zawiadomienie powinno być kierowane do organów wymienionych w art. 8 § 3 także w przypadku zmian dotyczących nazwy i siedziby kościelnej osoby prawnej, jej granic lub też w przypadku połączenia, podziału i zniesienia kościelnej osoby prawnej. Analogiczne uregulowanie prawne znajdujemy w art. 14-15 Ustawy z dnia 17 maja 1898 r. o wolności sumienia i wyznania.

Tworzenie, przekształcanie i zniesienia jednostek, o których mowa w art. 7 § 1, zgodnie z art. 8 § 1 następuje w trybie przewidzianym w przepisach wewnątrzkościelnych, określonych w art. 1 § 2 Ustawy. Kościelne osoby prawne mogą posiadać majątek oraz nim swobodnie rozporządzać, zgodnie z art. 33 Ustawy, z przywilejami natury podatkowo-administracyjno-celnej określonymi w art. 34-35. Likwidacja kościelnej osoby prawnej w zakresie praw własności skutkuje przeniesieniem ich na Kościół jako całość (art. 36). Jednocześnie jednak kościelna osoba prawna nie odpowiada za zobowiązania innej jednostki Kościoła (art. 10).

Do organów kościelnych osób prawnych, określonych w art. 7, zgodnie z art. 9 Ustawy o stosunku państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP oraz Zasadniczym Prawem Kościelnym (na mocy art. 1 § 2 Ustawy), należą:

dla Kościoła jako całości - Synod Kościoła, Rada Synodalna, Konsystorz, Biskup Kościoła,

dla diecezji - Synod Diecezjalny, Rada Diecezjalna, Biskup Diecezjalny,

dla parafii - Zgromadzenie Parafialne, Rada Parafialna, Proboszcz,

dla diakonatu - Zarząd, Rada Sióstr, Rada Opiekuńcza.

Powyższe organy są obieralne lub też składają się ze wszystkich członków danej społeczności posiadających bierne prawo wyborcze zgodnie z Zasadniczym Prawem Kościelnym - ZPK (Zgromadzenie Parafialne, Rada Sióstr). Jednocześnie jednak w przypadku wakansu na stanowisku proboszcza, urząd sprawuje proboszcz administrator z nominacji władz Kościoła.

Organy kościelnych osób prawnych wymienionych w art. 7 § 2 określają ich statuty wewnętrzne.

Kościół zgodnie z art. 25 i 16 Ustawy ma prawo do tworzenia wydawnictw kościelnych, zakładów charytatywno-opiekuńczych, opiekuńczo-wychowawczych, szkół, placówek oświatowo-wychowawczych, zakładów opieki zdrowotnej, a także zakładów gospodarczych nie posiadających osobowości prawnej. W takim przypadku zgodnie z art. 11 działają one w ramach kościelnych osób prawnych, które je powołały.

Ustawa reguluje także kwestie organizacji ewangelickich. W rozumieniu art. 24 § 1 są to organizacje tworzone w oparciu o uchwały Konsystorza w celu prowadzenia zgodnej z nauką Kościoła działalności społeczno-kulturalnej, oświatowo-wychowawczej i charytatywno-opiekuńczej. W ich przypadku osobowość prawna jest związana z wyborem formy stowarzyszenia (tj. jego rejestracji lub nie), bowiem są one regulowane, zgodnie z art. 24 § 2, przez przepisy Ustawy o stowarzyszeniach.

Jednakże w tym samym art. 24 § 2 organizacje ewangelickie uzyskują status specjalny, odbiegający od uregulowań powszechnych. Konsystorzowi Kościoła przysługuje prawo uchylenia uchwały o ich powołaniu (w rozumieniu art. 24 ust. 1), z równoczesnym wystąpieniem do sądu z wnioskiem o rozwiązanie stowarzyszenia; wystąpienie do sądu o rozwiązanie stowarzyszenia przez organ właściwy w rozumieniu prawa o stowarzyszeniach następuje po zasięgnięciu opinii Konsystorza. W przypadku likwidacji organizacji ewangelickiej majątek jej przechodzi na własność Kościoła jako całości, podobnie jak kościelnych osób prawnych (por. art. 37 Ustawy).

Kościelne wyższe uczelnie teologiczne

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP na mocy art. 19 Ustawy ma prawo do tworzenia i prowadzenia wyższych szkół teologicznych. W takim przypadku zgodnie z Ustawą o szkolnictwie wyższym osobowość prawną uzyskałyby one na podstawie tychże przepisów oraz ustawy je powołującej. Kościół nie wykorzystał do tej pory tego zapisu i prawdopodobnie tego nie uczyni. Duchowni Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP wyższe wykształcenie teologiczne w zakresie teologii ewangelickiej - warunek niezbędny do ordynacji zgodnie z Pragmatyką Służbową i ZPK - uzyskują na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie w ramach specjalnej jednostki naukowo-dydaktycznej (tzw. Sekcja Ewangelicka).

Te specjalne prawo - związane z genezą uczelni jako dawnego Wydziału Teologii Ewangelickiej Uniwersytetu Warszawskiego (por. art. 1 § 1 Ustawy o ChAT) potwierdzone jest w art. 19 Ustawy o stosunku państwa do Kościoła i w art. 4 Ustawy z dnia 16 marca 2000 r. o Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. ChAT zgodnie z tą ustawą znajduje się pod nadzorem władz Kościoła w zakresie określonym w Ustawie, a status studentów teologii ewangelickiej znajduje uregulowanie w przepisach kościelnych (Pragmatyka Służbowa i ZPK).