["Czas reform" - prof. Pierre Chaunu]

"Czas reform" wybitnego historyka francuskiego prof. Pierre'a Chaunu nie należy do dzieł nowowydanych. Niemniej jednak jest szczególnie warte przytoczenia z uwagi na nowatorskie ujęcie dziejów chrześcijaństwa przez pryzmat rozwoju kultury europejskiej. Autor jest znanym profesorem paryskiej Sorbony oraz wykładowcą wydziału teologii Aix-en-Provence, a głównym obiektem jego zainteresowania były dzieje cywilizacji europejskiej. Prezentowana książka obejmuje okres 1250-1550, a zatem prezentuje także cząstkowe próby reformy katolickiej przed Reformacją.

Mając nadzieję na kolejne polskie wydanie tego dzieła, warto zwrócić uwagę na fragment książki dotyczący wzajemnych relacji pomiędzy twórcami poszczególnych protestanckich wyznań wiary:

"INNE WYZNANIA. W CIENIU l W OPOZYCJI DO CONFESSIO AUCUSTANA

Najpierw pojawiło się w Zurychu, Bazylei i Bemie Wyznanie Zwingliego, gwałtownie antykatolickie, i może jeszcze bardziej antyluterańskie. Spowodowało to zerwanie z miastami alzackimi. Podobnie jak antyzwinglianizm Wyznania augsburskiego był powodem oderwania się niemieckich miast na południu (Konstancji, Lindau, Memmingen), antyluteranizm Zwingliego pociągnął za sobą opracowanie przez Bucera i Capitona Wyznania czterech miast (tzw. Confessio tetrapolitana), zawierającego mniej niż Wyznanie augsburskie werbalnych ustępstw na rzecz katolicyzmu. Jest to pierwszy etap przyłączenia się Alzacji do luteranizmu, który zachował piętno humanistycznych początków reformy w tym kraju. Mimo iż pomyślane w duchu zbliżenia z religią tradycyjną, Wyznanie augsburskie zostało zdecydowanie odrzucone w Augsburgu. Johann Eck i Cochlaeus przeciwstawili mu pospiesznie opracowany dokument odpierający (Confutatio), co w praktyce oznaczało wojnę. Katolicka opozycja przyspieszyła zjednoczenie się obozu protestanckiego wokół tego pierwszego znaczącego tekstu ugody. Ironiczny Bucer przyłącza się do Lutra, a większościowy, umiarkowany protestantyzm grupuje się wokół Ligi Szmalkaldzkiej. W roku 1532 delegaci czterech miast podpisują się pod Wyznaniem augsburskim, dodając doń wszakże Confessio tetrapolitana. Katolicka odmowa doprowadziła do wzmocnienia i strukturalizacji książęcego protestantyzmu luterańskiego i do izolacji nurtu sakramentarnego. Rozbicie i rozproszenie oddziałów Zwingliego (11 października 1531 r.), upadek walczącego sakramentaryzmu politycznego wzmocniły proces przyłączania się miast południowych do protestantyzmu luterańskiego. W roku 1532 Confessio Augustana przyniosło nieoczekiwane owoce; wokół tego dokumentu zgromadziło się co najmniej 80 procent protestantów, którzy zerwali z Rzymem i z tradycyjnym katolicyzmem.

Trudno omówić wszystkie Wyznania. Jeszcze w 1530 r., będącym rokiem doniosłego samookreślenia, kopenhaskie Confessio Hafniensis zredagowane w 43 artykułach przez Tausena, było wyznaniem luterańskim bardzo zbliżonym do Confessio Augustana, jeszcze bardziej umiarkowanym. W 1532 r. pierwsze Wyznanie braci czeskich świadczy o zaangażowaniu się tych zagubionych dzieci husytyzmu po stronie luteranizmu instytucjonalnego, którego skłonność zajęcia postawy ortodoksji jest już oczywista.

Bracia czescy różnili się od luterańskiej ortodoksji celibatem księgi drugim chrztem dorosłych oraz przyjmowaniem jedynie duchowej obecności eucharystycznej. Tekst z 1532 r. nie nazywa się jeszcze Wyznaniem, jest skromną obroną ich wiary przedstawioną margrabiemu brandenburskiemu, ale uhonorowaną wstępem Lutra. Johann de Horn i Johann Augusta odbyli studia w Wittenberdze. „Poławiają się u nich pewne dziwne sformułowania i błędy w sprawie sakramentów". Zbliżenie się braci czeskich, ułatwione ironiczna postawą Lutra, zostało wzmocnione opublikowaniem w roku 1535 nowego Wyznania i jego Apologii. Jednocząca rola Saksonii jako bieguna nowej ortodoksji nie budzi już wątpliwości.

Po śmierci Zwingliego jednocząca moc ortodoksji augsburskiej rozszerza się, co było zupełną nowością, w stronę zagubionych dzieł humanistycznego reformizmu. Dzięki Bucerowi w Alzacji i współsygnatariuszom Confessio Augustana oraz Wyznania tetrapolitalnego, różnice ulegają złagodzeniu. Pozostaje nadal rozbieżność w sprawie komunii „nieczystych". Luter pragnie, by na równi z wierzącymi otrzymywali oni kielich Chrystusa. Bucer, podobnie jak niebawem Kalwin, nie zgadza się.

Zbliżenie następuje w drugim pokoleniu, bardziej wrażliwym na prestiż Lutra i na znaczenie wielkiej zgodności, której wyrazem było zjednoczenie się wokół Confessio Augustana i jego odmian. Choć Bullinger w Zurychu zachował wiele antyluterańskich uprzedzeń Zwingliego, kontynuator Oecoloampadiusa w Bazylei, Myconius okazał więcej subtelności. Pierwsze Wyznanie, tak zwane Wyznanie z Miluzy (styczeń 1534 r.), miało jeszcze, charakter wyraźnie sakramentamy: Ciało i Krew Chrystusa są jedynie furgebildet, a nie zawarte w chlebie i winie.

Drugie wyznanie z Bazylei, zwane Pierwszym wyznaniem helweckim, zostało opublikowane w celu uzyskania aprobaty przedstawicieli licznych miast i kantonów, tych małych państw-Kościołów, gdzie pomieszanie władz było całkowite, chodziło o względy raczej polityczne niż religijne, bowiem w ówczesnej Szwajcarii panował klasyczny cezaropapizm. Wokół tego tekstu grupują się państwa-Kościoły Zurychu, Bema, Bazylei, Konstancji, Sankt Gallen, Szafuzy i Biel, do których przyłączają się Strasburg i Miluza. Drugie wyznanie z Bazylei zbliża się ku rozwiązaniu, które zostanie sformalizowane przez Kalwina. „Przyjmowało ono swego rodzaju realną obecność duchową; podczas Ostatniej Wieczerzy Chrystus dawał swe ciało i krew, czyli siebie samego wiernym po to, by żył zawsze w nich, a oni w Nim»". Martin Bucer, geniusz ugody — opierając się na tych założeniach — spowodował ewolucję myśli Lutra i objawił ją samemu sobie. Jako pierwszy zrozumiał więź między głoszoną przez Lutra obecnością cielesną w Wieczerzy Pańskiej a chrystologią luterańską, która nie oddziela Boga od Jego Wcielenia. W roku 1539, pod wpływem Bucera, Luter w traktacie O Soborach i Kościołach stwierdzi w końcu, „iż głoszone Słowo jest Słowem Bożym; chrzest — Wodą Bożą; Wieczerza — Chlebem i Życiem Bożym". „Jego formuła płynęła stąd, iż Luter nie mógł wyobrazić sobie innego Boga żywego jak tylko Boga cielesnego."

Dzięki Bucerowi w roku 1536 udało się — przynajmniej z pozoru i tylko w pewnej mierze — doprowadzić do jedności protestantyzmu. Ugoda w Wittenberdze z 21 marca 1536 r. podpisana została przez przedstawicieli wszystkich nurtów protestanckich, oprócz Zurychu; nieprzejednanego w swym sakramentaryzmie. Do tej pierwszej w jedności można dołączyć 10 artykułów Kościoła anglikańskiego roku 1536, a zwłaszcza 13 artykułów z 1537 r., czyli z okresu małżeństwa Henryka VIII z Anną de Cleves i sojuszu z Ligą Szmalkaldzką niemieckich książąt protestanckich, które to artykuły, niemal luterańskie, zostały natychmiast zakwestionowane. Podyktowane z zewnątrz dla zaspokojenia kaprysów władcy, miały niewiele wspólnego ze zbiorowym wysiłkiem Wyznań.

Ugoda przyczyniła się do umocnienia nowej ortodoksji, co widoczne jest w obliczu soboru. Nowa ortodoksja była zbyt silna, by skapitulować, zbyt słaba, by negocjować z dawnym Kościołem. Pomimo otrzymanych ciosów, niezwykła struktura Kościoła tradycyjnego, której sobór stopniowo przywróci część siły, jak się zdawało, utraconej, nadal nie miała sobie równej".

Nawet ten skromny fragment tego obszernego dzieła, może uzmysłowić kunszt autora, umiejętność powiązania zdawałoby się odrębnych zagadnień i wydarzeń. Cytat daje także pojęcie o rozległości i szczegółowości zainteresować francuskiego autora.

Zachęcamy do poszukiwania książki w antykwariatach oraz oczekiwania na ewentualne kolejne wydanie pracy.