["Marcin Luter" - Andrzej Tokarczyk]

"Marcin Luter" to jedna z wielu tzw. popularno-naukowych biografii Reformatora, wydanych w latach 80. Jednakże prezentowana praca, pióra Andrzeja Tokarczyka, autora "Trzydziestu wyznań" i "Protestantyzmu", niewątpliwie pozytywnie wyróżnia się na ich tle. Praca wydana w serii "Religie Świata" jest pracą niezwykle ciekawą, ale jednocześnie profesjonalną oraz rzeczową.

Dla ewangelików szczególnie ciekawy i czasem zaskakujący może być np. fragment dotyczący Reformacji w Polsce:

"Tymczasem luteranizm rozwijał się i czynił szybkie postępy również poza niemieckim obszarem językowym. Stosunkowo szybko dotarł on do Polski. Pierwsze echa wystąpienia Lutra odezwały się w Polsce niemal nazajutrz po Wittenberdze, natomiast szersza recepcja luteranizmu przypada właśnie na lata czterdzieste i na okres późniejszy. Okazało się to możliwe po wstąpieniu na tron w roku 1548 tolerancyjnego króla Zygmunta Augusta, który nosił się nawet z myślą utworzenia Kościoła narodowego w Polsce, bądź myśli takiej częściowo choćby sprzyjał. Dopiero za jego rządów obóz różnowierczy w Polsce ujawnił szybko swą rosnącą z roku na rok siłę.

Już w roku 1518 eks-dominikanin Jakub Knade zaczął głosić doktrynę Lutra w Gdańsku, skąd gdańscy marynarze zawieźli ją aż do... Londynu. Pod koniec 1517 roku dotarł luteranizm do Wrocławia, ok. 1519 roku do Głogowa, w 1520 roku do Poznania a w dwa lata później do Krakowa. Wiemy to m.in. z relacji Joachima Vadianusa (Watta), odbywającego w owym czasie podróże kupieckie po Polsce. Dwaj urukarze wrocławscy Ad. Dyon i K. Lybisch przedrukowali w 1519 roku „Kazanie o stanie małżeńskim" i „Sermon o odpuście" Marcina Lutra oraz pisma na temat sporu pomiędzy Lutrem a Eckiem. W 1521 roku docierały do Polski wieści o tym, co się działo na sejmie Rzeszy. Pochodziły one od naocznych świadków i obserwatorów, głównie młodzieży szlacheckiej i mieszczańskiej, studiującej w wielu zagranicznych uniwersytetach. Relacje te poruszyły najbardziej żywioł niemiecki i niemieckich osadników, mieszkańców polskich miast. Stopniowo jednak ruch ten ogarniał również żywioł rdzennie polski. W 1522 roku odwiedził Lutra J.L.Decjusz, sekretarz królewski, złotousty mówca i erudyta, prosząc go o przysłanie do Polski odpowiedniego predykanta w celu właściwego naświetlenia nauki Mistrza. Misja Decjusza nie od razu przyniosła widome rezultaty. Luter był przekonany, że w odróżnieniu od krajów germańskich Słowiańszczyzna, za domenę której uważał Polskę, powinna raczej przyjąć i upowszechnić ten model reformy kościelnej, jaki wypracowali Czesi. Nie miał jednak nic przeciwko propagowaniu luteranizmii w Polsce, choć może nie w takim stopniu jak Melanchton, gorący tego rzecznik; od niego też pochodzi popularne w Polsce określenie: Melanchtonowa wiara. Za życia Lutra luteranizm rozwijał się zresztą w Polsce półjawnie, choć faktem niewątpliwie znaczącym było powstanie pierwszego państwowego Kościoła luterańskiego na ziemiach lennych Rzeczypospolitej — po sekularyzacji Prus w 1525 roku.

Pierwszym jawnym krzewicielem „nowinek wittenberskich" w Krakowie był Ślązak, niejaki Joachim ze Lwówka. Andrzej Krzycki uważał też Jana Zambockiego za „antypapistę" i „luteranina". W roku 1530 ukazał się w Wittenberdze polski przekład Katechizmu Lutra. Ogniskiem polskiej myśli luterańskiej stał się też Królewiec i założony tam uniwersytet. Wyszło tam drukiem po polsku wiele książek i druków religijnych. Jan Seklucjan (ok. 1510-78) i Stanisław Murzynowski (1528-53) wydali m.in. w Królewcu liczne druki polemiczne i apologie, z których najważniejszym było „Wyznanie chrześcijańskiej wiary Jana Seklucjana" w 1544 roku. Autor nadał mu formę „prywatnej konfesji". Naśladowcą Seklucjana stał się Stanisław Lutomirski, którego „Konfesja, to jest wyznanie wiary chrześcijańskiej" ukazała się w roku 1556. Lutomirski oparł swą „Konfesję" na Augustanie, czyli na Konfesji Augsburskiej z 1530 roku, uwzględniając jednak poglądy Seklucjana, Bucera, Stankara i Brenza (m.in. w kwestii Wieczerzy Pańskiej). W roku 1574 ukazała się natomiast w Królewcu „Postylla domowa, to jest kazania na Ewangelie niedzielne i przedniejsze święta, tak jako je świętej pamięci Doktor Marcin Luter przez cały rok niemieckim językiem kazał... a z niemieckiego języka na polski pilnie i wiernie też przełożona przez Hieronima Maleckiego, plebana leckiego".

W 1551 roku ukazał się w Królewcu pierwszy przekład Ewangelii Mateusza, dokonany bezpośrednio z greki przez Stanisława Murzynowskiego, a w dwa lata później „Testament Nowy Zupełny" tegoż tłumacza, wydany przez Seklucjana. „Polska Postylla Domowa" (1556) zawierała natomiast zbiór kazań Grzegorza Orszackiego. Poza Królewcem,

Sdzie wykładali w duchu luterańskim profesorowie Rafajłowicz (Rapagellanus) i Kulwieć (Culva), ogniskami luteranizmu staje się także Toruń i inne miasta polskie. Na Śląsku Cieszyńskim cała prawie ludność Księstwa przeszła za przykładem księcia piastowskiego Adama Wacława na luteranizm (...)".

Jak zatem widać, że Reformacja w Polsce miała charakter nie tylko powszechny i narodowy, ale wręcz ekspansywny (w kierunku innych państw) oraz niezwykle dynamiczny i europejski. Zachęcamy więc do poszukiwania książki w antykwariatach oraz oczekiwania na ewentualne kolejne wydanie pracy.